Trà chiều

Fiction vs Non-fiction từ góc nhìn kinh tế

Published

on

Tại sao hồi nhỏ mình thích đọc sách fiction hơn còn lớn lên lại đọc nhiều và quan tâm đến non-fiction hơn?

Lấy cảm hứng từ môn tường thuật kinh tế và quyển Nhà tự nhiên kinh tế: Tại sao kinh tế học có thể lý giải mọi điều, mình sẽ thử giải quyết một vấn đề trước giờ mình vẫn xem là một điều tự nhiên nhất trần đời: tại sao hồi nhỏ mình thích đọc sách fiction (hư cấu) hơn còn lớn lên lại đọc nhiều và quan tâm đến non-fiction (phi hư cấu) hơn.

Mình đã thích fiction, bao gồm thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn,… từ khi còn bé. Đến nay tủ sách mình thu nhặt từ khoảng 6, 7 tuổi có 80% là fiction. Mặc dù trong giai đoạn cấp 3 cũng đọc rải rác vài sách lịch sử hay khoa học tự nhiên và khá nhiều sách lý luận phê bình văn học, mình vẫn ưa fiction hơn. Đối với những loại sách kĩ năng dạng self-help, mình vẫn thường gộp chung vào những loại truyện “hạt giống tâm hồn” và gọi là “sách dạy đời”.

Nhưng, vào đại học rồi thì mình lại có khuynh hướng quan tâm đến non-fiction hơn và bớt đọc fiction lại nhiều. Kì hội sách lần này, trong năm quyển mình mua, có ba quyển là non-fiction: Nhà tự nhiên kinh tế như đã nhắc ở đầu, Quảng cáo ở Việt NamNghệ thuật quyến rũ (xin thề quyển cuối không hề rẻ tiền như cái tên của nó: nó là quyển dày và khó đọc nhất). Hai quyển fiction còn thì một quyển là để tặng bạn rồi.

Dĩ nhiên là có những lý do chẳng cần tí kinh tế học nào cũng bật ra ngay được để giải thích cho sự chuyển đổi này, ví dụ như sở thích của con người thay đổi theo từng giai đoạn hay còn bé thì chưa có đủ trình độ đọc non-fiction. Nhưng trong bài viết này, mình sẽ thử hợp lý hóa lựa chọn này xét trong mối quan hệ giữa chi phí và lợi ích. Nguyên tắc kinh tế nói rằng con người chỉ thực hiện một hành động nào đó khi và chỉ khi lợi ích tăng thêm do hành động đó mang lại cao hơn chi phí tăng thêm phải bỏ ra.

Điểm đáng lưu ý đầu tiên là chi phí để đọc sách sẽ tăng lên khá nhiều so với trước. Đại học là đồng nghĩa với không chỉ biết có học như hồi cấp hai hay cấp ba, mà còn bao nhiêu thứ ôi thôi phải lo, từ nghĩa vụ như bài nhóm, thuyết trình, thực tập đến việc “xã hội” như tham gia hội này hội nọ để tạo mối quan hệ, làm tình nguyện, làm part-time. Nghĩa là thời gian và tâm trí dành cho một quyển sách sẽ phải đánh đổi bằng thời gian và tâm trí tương ứng dành cho những hoạt động kia. Trong trường hợp đã đi làm thêm, biết giá trị một giờ lao động của mình, dành một giờ để đọc fiction thay vì ngồi cặm cụi bán chữ, thay vì chỉ tốn chi phí 50K mua sách như hồi xưa, phải cộng thêm chi phí cơ hội là, chẳng hạn, 100K tiền bán chữ. Kết quả là việc lựa chọn sách nào để đọc cũng phải cân nhắc hơn nhiều.

Có một mâu thuẫn xuất hiện ở đây. Đọc một quyển non-fiction rõ ràng là tốn công sức và thời gian hơn đọc fiction nhiều (đọc tiểu thuyết xuyên màn đêm và ngủ gục khi xem một công trình nghiên cứu là lẽ thường tình). Như vậy, chi phí cơ hội của việc đọc non-fiction cũng sẽ cao hơn so với khi đọc fiction. Vì vậy mà phải xét đến yếu tố thứ hai là tương quan lợi ích hai thể loại sách này mang lại.

Đọc tiểu thuyết đình đám, chạy theo tiêu chí giải trí thuần túy thì đầu tiên độc giả được thỏa trí tò mò. Nếu may mắn hơn, quyển sách đủ hấp dẫn để độc giả đó lật vài trang đầu rồi vứt thì quyển sách nọ đã thực hiện hiệu quả chức năng giải trí. Lợi ích nó mang lại cũng chỉ bấy nhiêu. Trong trường hợp này thì mặc dù chi phí cơ hội của loại sách này thấp hơn sách non-fiction nhiều, vì mất rất ít thời gian đọc sách, nhưng lợi ích nó mang lại cũng chẳng bõ với chi phí bỏ ra. Dành thời gian cho một quyển non-fiction dễ đọc, chẳng hạn như một quyển của Tony Buzan là một lựa chọn hợp lý hơn.

Xét một trường hợp khác là tiểu thuyết văn chương mà theo thầy Nguyễn Thế Truật bảo là dành cho “người tìm kiếm một cái gì đó” thì lợi ích thu được sẽ khá hơn. Đối với một người đang tìm thì “cái gì đó” hẳn phải có giá trị cao rồi. Nhưng “cái gì đó”, rủi thay, thường chỉ là gợi ý chứ không phải giải pháp cho vấn đề, thậm chí còn đánh đố là đằng khác. “Cái gì đó” thường sẽ là một điều rất mông lung và khó nắm bắt. Vì thế mà độc giả thường chỉ quen đọc sách giải trí mà chuyển sang đọc Murakami hẳn chỉ thấy sex và những đoạn xen giữa khá vô nghĩa, đọc Bắt trẻ đồng xanh chỉ thấy những lời tục tĩu và một thằng bé tâm lý không được bình thường. Tuy nhiên, người đã thấm được rồi thì cũng không dễ mà vít “cái gì đó” chấp chới trên cao xuống, áp vào cuộc đời mình để thành ra sự khôn ngoan ngay được. Phải nghiền ngẫm, phải hỏi han, phải thử nghiệm, phải đúc kết kinh nghiệm… Cả quá trình nọ làm chi phí cơ hội của loại fiction tăng vùn vụt, mặc dù chưa chắc đã thu lại được lợi ích gì. Cái này có thể xem là đầu tư dài hạn nhưng lại mạo hiểm nữa.

Chỉ xét hai yếu tố chi phí cơ hội và lợi ích, rõ ràng đọc fiction trở nên một thú tiêu khiển khá xa xỉ: hoặc vứt tiền qua cửa sổ, hoặc vốn đầu tư mạo hiểm. Non-fiction là một khoản đầu tư nhiều khả năng thu hồi vốn, dù ngắn hạn (sách kĩ năng) hay dài hạn (dòng sách Tinh hoa của NXB Tri Thức). Xét về một phương diện nào đấy, lựa chọn đọc ít fiction đi và nhiều non-fiction hơn của mình đúng là đã bị chi phối bởi quy luật kinh tế!

Hết.

Chi Mai


Những bài viết có cùng chủ đề



Click to comment

Viết bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Trà chiều

Điều gì quan trọng hơn?

Vài ý nghĩ sau khi đọc Cỗ Máy Thời Gian của H. G. Wells.

Published

on

Cỗ máy thời gian đưa nhà du hành tới năm 802.701 sau Công Nguyên. Ở đó, con người đã chia thành hai chủng. Một chủng lao động quần quật dưới lòng đất lạnh, tăm tối và hôi thối; một chủng sống đời nhàn hạ, lụa là, biếng nhác trong ánh mặt trời. Một chủng vượt trội về ưu thế tiến hoá do phải đấu tranh, giành giật thực phẩm; một chủng ngày càng suy thoái, tàn nhược do được sống trong nền công nghiệp hoá tối ưu đến mức sức lao động của con người trở nên thừa thãi.

Năm 1895, H. G. Wells hẳn không thể hình dung nổi cái gọi là AI hay ASI. Trí tuệ nhân tạo mà Stephen Hawking và Elon Musk luôn nhắc đến như quỷ dữ đang được triệu hồi là khái niệm quá trừu tượng trong thế kỷ 19. Thậm chí vẫn chưa thật quen trong hiện tại này, thời điểm này.

H. G. Wells có thể mường tượng đến cảnh Trái Đất nóng lên nhiều lần, độ nghiêng trục quay Trái Đất thay đổi dẫn đến những biến đổi về khí hậu và hệ sinh thái. Tuy nhiên trong những tưởng tượng xa nhất của ông, con người vẫn sống và chỉ bị tuyệt diệt bởi điều kiện tự nhiên như mặt trời hết năng lượng và tàn lụi. Ông không thể hình dung ra cảnh một con robot vô tri bỗng dưng hoá thành đấng sáng tạo với IQ cao hơn con người 12.000 lần và có thể thổi bay cả hành tinh chỉ trong vài giờ.

Học thuyết Kurzweil dựa trên Luật tăng tốc theo cấp số nhân nói rằng, chỉ trong 14 năm từ 2000 tới 2014, con người đã tạo ra khối lượng phát triển tương đương với khối lượng của toàn thế kỷ 20 dồn lại. Một người ở thế kỷ 19 nếu có thể du hành đến hôm nay, anh ta sẽ chết điếng chỉ vì Siri của Apple chứ chưa nói đến những AI cao cấp và đắt đỏ hơn cả ngàn lần khác.

Chỉ cần nhắm mắt lại và suy nghĩ về tất cả những điều này, tôi lại thấy số phận con người thật quá nhạt nhẽo và bé nhỏ trong vũ trụ. Và tôi không hiểu tại sao lại phải mất thời gian hằn học một ai đó. Không phải vì tôi nhân ái, mà vì tôi còn bận ngước cổ lên tìm sao trăng và phân tích bộ gân của một cái lá cây. Tôi quan tâm tới chuyện chòm Đại Hùng Tinh đang ở đâu trên trời hơn chuyện bị ai đó nghĩ sai, thật sự.

Rảnh quá thì coi hành trình tới ngày tàn của thời gian còn hơn.

https://www.youtube.com/watch?v=uD4izuDMUQA

Hải Âu

Đọc bài viết

Trà chiều

Nghi thức trừ tà

Cho tôi và cho mọi người.

Published

on

Chuẩn bị cho bài viết này nhắc tôi nhớ ra vài điều tương đối quan trọng. Thứ nhất, lý do tôi thẳng tay đóng hai tài khoản mạng xã hội với kết nối lên tới gần 1.000 người và chưa biết bao giờ mới mở lại. Thứ hai, lý do tôi cần rất rất nhiều thời gian ở một mình. Thứ ba, lý do tôi vẫn còn ngồi đây và còn thở.

Tôi từng không mặn mà với việc trưng bông, không phải vì tôi không ưng bông, mà vì tôi không muốn hái chúng khỏi cành. Như vậy cũng đã gần 30 năm. Song hôm nọ tôi ra phố, gặp xe hướng dương vàng giòn quá, không dừng lại mua một bó thì thấy có lỗi với mùa Xuân và với những tiểu thương này.

Tôi chưa bao giờ xếp mình vào nhóm chống xã hội. Có thể tôi hơi xa rời quần chúng về mặt vật lý, nhưng không đối kháng họ về mặt tinh thần. Thậm chí ngược lại, tôi còn hấp thụ năng lượng cảm xúc từ môi trường sống hơi quá nhanh và quá sức. Bởi thế, việc tôi đóng bớt các cánh cửa nối tâm trí với bên ngoài xét về bản chất là tự đưa mình vào trạng thái tái nạp năng lượng.

Trong nhà tôi có một em robot dọn rác tên Meo. Mỗi lần ra quân, Meo sẽ chạy từ đầu tới cuối phòng, vừa hút bụi vừa lau nền; cứ thế đủ bốn vòng thì tự động về ổ, không quên báo một tiếng charging. Tôi thích quan sát Meo làm việc, dù biết rằng cảnh tượng trước mắt chỉ là một chương trình máy tính, nhưng niềm vui ngắm nghía không vì thế mà vơi bớt. Nếu có thể nhân tính hóa con robot này, tôi cũng dám lật lại lá bài mà giả định thể xác mình như một cỗ máy hóa sinh – lao động cạn năng lượng thì phải được nghỉ. Vậy nên tôi nghỉ, động lực đơn giản, không hơn không kém. Tháp nhu cầu con người bắt đầu từ thể xác cơ mà.

Tôi sống bằng nghề viết. Tuổi nghề chưa thấm vào đâu, nhưng có lẽ số chữ tôi từng vui vầy nếu được in ra giấy A4 và sắp xếp trật tự cũng phải đầy một căn phòng 30 mét vuông; size chữ 12, font Calibri. Ấy vậy mà tôi cứ trì hoãn mãi, viện ra đủ mọi lý do để không công khai bất kỳ blog chính chủ nào. Chỉ đến khi rời khỏi Facebook và Instagram, tôi mới có đủ nghị lực để xây dựng blog. Không gian WordPress khuyến khích người dùng viết; viết cho ra trò, ra dáng, ra hồn.

Ảnh quả quýt chèn vào tạo khoảng nghỉ cho phù hợp quy chuẩn bài viết digital thôi chứ không có ý nghĩa gì đâu. Thư giãn chút đi bạn.

Nhưng mạng xã hội truyền thông không phải nơi duy nhất để người ta phóng cơn lười viết vào. Bàn tới đoạn này, tôi chợt nhớ điều Kodaki từng tự sự. Chị bảo phải hãm cái khao khát được kể lể, tâm tình với chúng bạn lại, càng nhiều càng tốt. Có vậy thì mình mới muốn dốc lòng để sáng tạo, để viết, trút chữ ra cho đã hờn. Cũng vì thế mà trong quá trình sáng tác, nhiều tác giả chọn sống ẩn dật, đơn độc, tách biệt với thế giới loài người.

Tôi lại nghĩ, việc chuyện trò cũng có nét thú vị của nó, mấu chốt chỉ là mình muốn ưu tiên tạo ra loại sản phẩm ngôn từ nào. Bấy giờ tôi đang muốn viết để trước là độc thoại, sau mới là đối thoại; nhưng cũng sẽ có nhiều lúc, tôi muốn gửi vài dòng tin nhắn hay gặp bạn ngoài đường, cà kê dê ngỗng từ sáng tới chiều mới tạm biệt. Giữ những kết nối nhất định và lành mạnh với nhân loại là điều nên làm, nhưng tôi sẽ nói sâu hơn về chuyện ấy trong một dịp khác.

Có một cô em tặng tôi mấy bông hồng nhung, vì vườn nhà em nở rộ quá, không cắt đem cho thì rất phí. Đó là lần đầu tiên trong đời tôi biết cảm giác bày lọ bông hồng.

Tôi còn thở vì tôi còn viết, thật vậy. Nhưng không chỉ viết, tôi vẫn chụp ảnh và chơi nhiều trò nữa, tất cả tóm lại trong một bộ Bí Kíp Trừ Tà. Bộ này bao gồm nhiều nhóm hoạt động tùy hoàn cảnh, nhưng tựu trung đều tuân theo nghi thức sau đây:

1. Nhỏ to nội bộ:
Mỗi khi thấy cơ thể bắt đầu đuối, tôi sẽ cho phép mình được đuối. Nếu nhất định phải lặn xuống, tôi sẽ lặn. Làm nhanh còn kịp, tiết kiệm thời gian. Tôi sẽ lặn tới nơi sâu nhất có thể, ở đó, mở ra một cuộc họp khẩn.

Để xem nào, hôm nay ai trong số các bạn nội tâm đang phàn nàn vậy? Hãy bước ra đây và nói chuyện. Không thích nói mà thích gào thét, rên rỉ, cười đùa, chọc phá… kiểu gì cũng chiều. Chỗ người nhà với nhau cả, có gì mà ngại. Họp hành xong xuôi, câu chuyện nội tâm đã được đặt lên bàn; ai nấy đều đã rõ, hoàn thành bước đầu tiên.

2. Nghỉ ngơi ngơi nghỉ:
Tiếp đến, tôi sẽ xoay sở để được ngủ hoặc ngủ được. Đêm thì tối thiểu sáu giờ, ngày thì tối thiểu một giờ. Bước số 2 này rất quan trọng, phải làm bằng mọi giá đấy, kể cả dùng biện pháp mạnh. Não không được thư giãn thì chẳng làm nên cơm cháo gì đâu.

3. Ghi chép giấc mơ:
Tôi luyện quan sát và ghi chép giấc mơ bằng một vài cái gạch đầu dòng, một bức vẽ hoặc bất cứ hình thức thể hiện nào phù hợp. Vài tiếng nói nội tâm rù rì không rõ ở bước đầu tiên có thể vang vọng ở đây.

4. Xơi cơm uống nước:
Tôi không bao giờ có thể quá bận cho việc ăn hai cái bánh và uống một ly nước lọc. Để bảo đảm bước số 4, bên người luôn cần một ít đồ ngọt, kẹo sô cô la bạc hà chẳng hạn? Thơm miệng, tăng tiết dopamine tức thì.

5. Ngược xuôi đi lại:
Trừ khi gãy chân hay sụm lưng thôi, chứ còn đi được là tôi vẫn đi. Đi tới đi lui cho cân bằng adrenaline chứ ngồi chù ụ ra đó bị ma ám nặng hơn.

6. Hít vào, thở ra:
Tôi thích quanh mình có hương thơm, nốt đơn thì tốt. Vậy nên tôi sẽ đốt một ít tinh dầu hoặc làm theo lời được bày: bào gỗ palo santo, đốt lên xông phòng, nhẹ người lắm.

7. Nhập vào Dòng Chảy:
Ăn rồi, ngủ rồi, thơm rồi, vậy giờ là lúc nhập vào Dòng Chảy. Đào bới trong ký ức mình, thật kĩ và thật chuyên cần, xem đâu là việc mình vừa có kỹ năng vừa rớt lại chút hứng thú để làm nào. Nhớ là việc này cần dùng nhiều thời gian và rất nhiều sự tập trung.

Chụp một bộ ảnh trắng đen? Phối màu cho một ề ảnh đã chụp từ mấy năm trước để in post-card? Viết một bài blog tán nhảm mới? Đọc nốt cuốn sách đã bỏ dở từ năm ngoái? Nghe lại một nhạc phẩm yêu thích, tìm xem tác giả là ai và đọc bằng hết hoàn cảnh sáng tác cũng như bối cảnh lịch sử của ca khúc đó? Làm toán (thật không đùa)? Phân loại lại hết các tệp và thư mục trong máy vi tính? Lau dọn tủ kệ sạch bong? Dọn đồ quá hạn ra khỏi nhà? Là ủi một xấp áo vải nhăn nhúm? Cắt móng chân? Tẩy tế bào chết toàn thân? Tự cắt tóc mái (thật không đùa)? Chờ đợi mặt trời?

Ôi, nhiều lắm, tôi muốn nhập bao nhiêu thì nhập, thỏa thích. Giữa đường đang nhập tự dưng tắt cảm hứng? Tôi sẽ dồn toàn lực để kéo tâm trí vào lại tác vụ ấy, cho đến khi hoàn thành mới thôi.

Tôi thực hành nghi thức trừ tà 7 bước tinh giản ở đâu cũng được, lúc nào cũng được, chỉ có hai điều kiện duy nhất: làm một mình và kỷ luật.

Bạn bè, người yêu và kể cả gia đình có thể tốt bụng, quan tâm, mở lời muốn chia sẻ với mình thật lòng; nhưng vấn đề của mình là của mình, nên hạn chế làm phiền họ. Thời gian riêng của mỗi người đều đáng quý, năng lượng giữ cho họ sống bình yên và vui vẻ cũng vậy. Lâu lâu xin được hưởng ké tí chút, không nên vô tình/cố ý bào mòn sức sống người ta.

Và có kỷ luật mới gọi là nghi thức chứ. Rất nhiều khâu trong nghi thức này cần kỷ luật titan chứ không phải thép đâu.

Vậy là hôm nay tôi đã làm xong nghi thức trừ tà, với thành quả sau cùng là bài viết này đây. Nghĩ mà vui.

Hải Âu

Đọc bài viết

Trà chiều

Những Vị Thần Dưới Ánh Trăng

Published

on

Đó là buổi sáng thứ 5, tôi đang ngồi nghỉ ở Viện bảo tàng O’Sulloc, Jeju. Có rất nhiều thứ chạy trong đầu tôi. Có rất nhiều người bên ngoài. Và đó là lúc bất thình lình, giai điệu của Clair de Lune vang lên.

https://www.youtube.com/watch?v=ea2WoUtbzuw

Tôi vẫn nhớ đã sửng sốt như thế nào. Ngước đầu nhìn, âm thanh đang trôi ra từ chiếc loa ngay trước mặt. Chưa đến 10 giây, ngoại cảnh biến mất. Không gian mở ra, ánh sáng mờ đi, chỉ còn tôi dưới ánh trăng. Đống lộn xộn trong đầu tự sắp xếp lại, hơi thở đều hơn. Trải nghiệm ấy thật ngoạn mục. Bởi Clair de Lune đã là nhạc nền cho giấc ngủ tôi từ nhiều tháng trước đó.

Khi trở về, tôi vẫn còn suy nghĩ. Vậy nên bản nhạc lại tìm đường đến, lần này cũng không kém phần bất thình lình. Trailer đầu tiên của Godzilla: King of the Monsters, thật ngoài mong đợi, đã sử dụng giai điệu này. Tháng 12, trong bóng tối dày đặc của rạp chiếu phim, tôi tưởng chừng có thể bật khóc. Cơn giận dữ của tôi đã nguội hẳn.

Debussy đã soạn Clair de Lune bằng cảm hứng từ bài thơ cùng tên của Paul Verlaine. Lễ hội trang nhã và tình tứ cuối thế kỷ 18 của quý tộc Pháp lúc chạng vạng là bối cảnh, ánh trăng là chủ thể. Tất cả được bao phủ trong bầu không khí huyền ảo. Niềm hoan lạc và nỗi buồn, đôi cánh lướt đi trong gió và sự uể oải dai dẳng đan xen vào nhau. Cả bài thơ và bản nhạc đều không vạch ra ranh giới nào rõ ràng, chỉ gợi lên những xúc cảm mơ hồ.

Bức La Camargo Dancing của Nicolas Lancret vẽ năm 1730.

Nếu trailer Kingsman: The Golden Circle với bài My Way là điểm 10 của năm 2017, điểm 10 của năm 2018 hẳn là trailer đầu tiên của Godzilla: King of the Monsters. Giữa thế giới hỗn mang, tranh tối tranh sáng, những vị thần nhảy múa dưới ánh trăng không có thật. Một ẩn dụ thú vị. Khi đôi cánh Mothra trỗi dậy trong thác nước và đoạn cao trào của Clair de Lune vang lên, tôi đã biết chắc chắn phải xem bộ phim này.

Một trong các poster của phim Godzilla: King of the Monsters.

Tuy nhiên thật đáng tiếc, cũng như Kingsman, cả hai bản nhạc làm nên thành công kép của trailer Godzilla đã không được đưa vào phim. Trước là Clair de Lune, sau là Somewhere over the Rainbow. Thực tế ấy khiến tôi càng thêm quả quyết với ý nghĩ đã có từ hai năm trước, tại sao đội ngũ dựng trailer phim lại không được xướng tên trong khuôn khổ các giải thưởng điện ảnh lớn?

Trailer là một trong những yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất dẫn công chúng đến tác phẩm đích. Trailer thực chất cũng là một bộ phim ngắn với đủ các yếu tố cấu thành nên linh hồn của riêng nó. Trường hợp kể trên chính là ví dụ điển hình.

Godzilla: King of the Monster là bộ phim đáng xem, dù vậy, tôi sẽ nhớ về tác phẩm này với một cái tên khác – Những Vị Thần Dưới Ánh Trăng.

Hải Âu

Đọc bài viết

Cafe sáng