Nối kết với chúng tôi

Phía sau trang sách

Thư chết – Ai chết cơ?

Ngay từ cái tựa: Thư chết. Ta đã biết văn phong chính của tác giả sẽ là gì rồi. Thư chết, cộc lốc, lỗ mãn và dường như đem tới sự chán chường khi phải tiếp cận. Thư sao mà chết? Người viết thư chết hay người nhận thư chết?

Published

on

Chi tiết tác phẩm

Từ bao giờ mà tôi không còn đọc nhiều các tác phẩm văn học Việt Nam một cách thuần túy nữa. Tôi đã đọc Walt Whitman để nói về Xuân Diệu khi mà thơ Cách mạng của ông làm tôi có cảm giác như Tố Hữu đi hái hoa bắt bướm trong vườn Thiên Đàng, tôi cũng đọc Balzac để luận về Vũ Trọng Phụng khi mà cuộc đời ông này nghe mà tiếc thay phu quý phụ vinh, lại nghe danh trốt-kít, chống cộng, cờ bạc làm tôi không dám đụng tới nhiều hơn là một số tác phẩm “là người Việt thì phải đọc”. Rõ ràng, đó chỉ là một sự biện hộ cho việc ngại đọc văn học với ngôn ngữ mẹ đẻ thuộc về mấy chục năm trước đã thành xa lạ với tôi. Một cách nào đó, dịu dàng, tàn nhẫn tôi đã sơ sài đánh giá họ bằng những nhân vật mang tính nguồn gốc và to mặt hơn. Và sau mấy năm, vài tháng trước đọc văn của một số nam văn sĩ, nữ văn nhân hiện đại tôi mới biết ước gì mình chưa đọc và để dành thời gian cho họ. Với motif quen thuộc đến nản và chăm chăm cắn phập vào chủ nghĩa hiện thực mà bỏ quên việc mình đang viết sách chứ không phải đang đi cà khịa, Mối chúa của Đãng Khấu tuy có vẻ ngon nghẻ (vì có lúc bị cấm!!?) nhưng không dễ ăn, sự liên tục cách tân nghệ thuật và phá đảo mọi mặt trận thể loại của Hồ Anh Thái dường như chùng chùng xuống và kết thúc bằng du ký Chốc lát những bến bờ ế lịch sử. Nguyễn Ngọc Tư, làm một cú ngã để đời với Cố định một đám mây không biết màu mè để làm chi. Nói như vậy, để ta thấy, để tìm được một câu chuyện thực sự ổn về mặt lối viết ở thời điểm này trong nước là khó khăn. Ta buộc phải dòm ra những hi vọng đang ở bên kia đại dương, ở Ocean Vuong, ở Monique Truong. Nhưng trên mặt bằng chung văn học Việt kiều, Linda Lê có lẽ là cái tên được dịch thuật và phê bình (thử search tên bà và tôi đã bất ngờ, bạn thì sao?) ưu ái và đưa vào Việt Nam sớm nhất. Với toàn bộ tình yêu đầu, cuốn đầu tiên tôi đọc là Tiếng nói đem cho tôi những ấn tượng nhất định để tới Thư chết thì rõ ràng tôi hợp với loại sách bỏ túi của bà. Vậy thì văn phong bà có gì đặc biệt hơn so với văn học trong nước? Và thứ gì đã làm nên điều đó, có thể điểm qua một vài ý chính tôi rút ra được từ tác phẩm này.

1. Cốt truyện đơn giản và sự bài trí khôn khéo – sự tác động không ngừng nghỉ của xuất thân và ảnh hưởng văn chương.

Cốt truyện không thể đơn giản hơn và có thể nói là hơi tầm thường với những cuốn sách xây dựng lớp lang bi kịch và gỡ thắt sau này của chính bà: một người con đi với mẹ và người chú điên sau một cuộc xuất ngoại, chính là bà, và người bố ở nhà chết trong cô độc và thương nhớ con. Tôi nghĩ thật là mạo hiểm khi để cho một cuốn sách quá mỏng sở hữu một cốt truyện nhạt nhòa như thế. Tôi cứ sợ sệt rồi khi mà không đủ sức nâng cao nội dung thì bà sẽ biến nó thành một cuốn tản văn nước mắt thay mưa. Khoan hãy bàn tới những đặc điểm giúp bà đi với một cốt truyện như thế, tôi đã bước đầu đúng khi nó có những hối hận quặn ruột khi lỡ quá nhiều hẹn hứa, tưởng tượng về ngày xưa với người cha đó. Rồi thì trong quá trình tưởng nhớ thì đi suy xét chính bản thân mình. Nỗi đau đó mang dáng vẻ lý trí nhiều hơn, với cú pháp hùng biện bậc thầy, đem đến sự dàn trải, có tầng thứ nhưng giăng mắc. Bên cạnh đó, xuất hiện một số đặc điểm. Thứ nhất, sử dụng tiết chế chi tiết đinh giàu tính cốt cán trong việc thay đổi nhận thức, đó là những lá thư, mà chỉ có những lá thư cuối cùng mới thực sự là thư chết, mà khi nó xuất hiện luôn đem lại sự bất an và thế đổi chiều ngoạn mục. Những lá thư trước giờ bà phúc đáp sơ sài trở thành vật phẩm quý giá nhất của người chết để lại, biến sự lần lữa thành cơn điên trở về quê nhà và đánh thức bố dậy, biến cảm xúc ngập ngụa khi chìm đắm trong mê say ái tính với Nhà Xác thành cơ hội bóc tách những sự lợi dụng và chiếm hữu của gã, biến Linda Lê từ người cai trị cảm xúc thành kẻ bị trị và người chết sống hơn người sống. Cao hơn, một chi tiết đinh tiếp theo nó dính dáng nhiều tới nhân vật Nhà Xác. Tôi không coi Thư chết là một tác phẩm thuần hồi ký, thay vì đó tôi gọi nó là bán hồi ký. Vậy thì sự xuất hiện của Nhà Xác cũng không có gì được cho là chắc chắn. Nhưng tại đây, trong không gian cốt truyện thì có vẻ Nhà Xác là cái tôi thứ hai của Linda Lê. Nàng vừa muốn vuốt ve, dâng hiến và hi sinh mình để lao vào đòi hỏi một chút tí tình cảm từ cái tôi này, vừa đòi hỏi và căm thù nó. Ngược lại, cái tôi thứ hai trong vai Nhà Xác lãnh đạm lao vào những cuộc tình không-cần-cho-gì và cũng căm ghét chính mình đồng thời. Cái tôi này thể hiện nỗi đau về quá khứ của bà. Ngoài việc đưa trân trọng người bố vào trong tác phẩm thì nỗi đau xa xứ khi mới chỉ 14 tuổi, sự cô đơn trong xã hội khác biệt và những ký ức đen tối là nguyên nhân dẫn tới hai hoạt động lý trí về hay không về, đi hay ở, buông hay thôi mà đúc kết lại câu hỏi lớn hơn về mặt cảm xúc: rốt cục thì sự hối hận rơi vào tình thái nào? Ngăn cản hay vượt qua ngăn cản. Đến khi mà người cha mất thì ta đồng thời tìm được kẻ thắng qua một cuộc tranh đấu trầy da tróc vẩy. Thứ hai, phát triển những hình ảnh mang tính ấn tượng và gam đậm và hành động không rõ động lực, trong một câu chuyện mang màu lợt lạt tĩnh tại dễ trôi tuột và nhuốm đậm màu hồi tưởng thì cú pháp này khá cần thiết nếu Linda muốn người đọc mình thoát khỏi vài cái ngái ngủ. Xét trên phương diện tưởng tượng trước, ta bị hấp dẫn bởi kiểu ảo tưởng đầy vẻ cổ tích của Linda Lê: bố cô được chôn bên bờ nước, mà cô chỉ cần đào lên rồi truyền người chút hơi ấm thì người sẽ tỉnh lại và họ sống như xưa. Hoặc cũng hấp dẫn thay cảnh rượt đuổi bởi người bố trong tâm trí Linda Lê, đó là cuộc rượt đuổi ám ảnh khi người bị rượt lại muốn được rượt, còn người rượt thì không. Ở mặt thực tại, dễ dàng ta cũng bị ấn tượng bởi những hành động cực kỳ hấp dẫn và điên rồ của người cậu điên, tin vào trận hồng thủy, phá phách và mót rác, dùng nước đái như nước thần, căm ghét đến muốn chặt đầu người bố, chỉ trích người mẹ ốm yếu nhu nhược, thái độ khác biệt theo từng giai đoạn với người cháu. Và không chỉ để yên một mặt của hành động được đề cập tới làm một nhiệm vụ không thôi, Linda Lê tiếp tục đu bám nó và phát triển theo hai hướng: hoàn thiện sự đặc biệt của người chú và ý nghĩa trong việc tạo lối thoát thứ ba (đề cập ở phần dưới). Ta cảm thấy người chú thực sự được chú ý sau những cơn điên rồ là ngồi lên phản nhìn xa xăm và nghĩ về thứ gì đó, và người chú này là chìa khóa để câu chuyện Linda được giải quyết và cho đến cuối cùng thì ta biết cô ta sẽ tìm cho bằng được người chú này. Chính thế, câu chuyện của Linda Lê sẽ có sức bậc, độ dài hơi trong khi chỉ thừa kế một cốt truyện không có gì cần phát triển hay quá đặc biệt để tốn giấy mực miêu tả cách vận hành (thể dynastic).

Đọc văn Linda Lê, ta nhận ra từ vài dòng đầu tiên thủ pháp để dòng ý thức trôi miên man tràng giang đại hải từ trang này qua trang khác mà không dùng một dấu xuống dòng, hạn chế hết sức dấu câu, các câu tạo cảm giác thắt dây cho nhau và nếu như xuống dòng, các liên kết giới sẽ vỡ và bản thân ngữ nghĩa câu cũng thay đổi đi nhiều. Đối thoại trực tiếp và chính xác hoàn toàn không có trong Thư chết khóa chặt đường giải thoát khỏi sự bí bách cho độc giả. Nỗ lực gìn giữ chính xác và kế thừa một cách tôn thờ thần tượng của bà là Thomas Bernhard làm tôi trân trọng. Nhưng nếu Thomas chia nhỏ nội lực của mình ra để đi phê phán (hoặc chửi chợ), và suốt ngày vuốt ve cho cái hình tượng bóng mịn của mình thì học trò của ông, phá hủy tất cả những nhánh sông bên cạnh để dồn vào một ý chính: thể hiện một mực cái cảm xúc tôi tớ của nhà văn. Ta bắt gặp những cạnh đa diện, những hành trình song song trong hơn nửa trăm trang đầu. Ban đầu, nhân vật “tôi” hối hận vì những bức thư hứa lèo, nhưng sau đó, là trách cứ, là giận bố vì sao đã không tin vào những lời của mình. Rõ ràng, càng đọc người ta càng nhận ra sự vô lý và tập hợp dần lại những đổ vỡ để bộc lộ tinh tế cái xung đột cá nhân. Chi tiết quá khứ êm đềm luôn được nhắc lại cùng với một số “có vẻ là tình tiết” luôn được xen kẽ đưa vào giữa những dòng tâm tư tràn lan ấy dường như Linda viết ra để mà chiều lòng độc giả của mình. Làm cho người ta dễ thở trước cái sướt mướt, nhai đi nhai lại, ngồi lê đôi mách ở các câu văn có cấu trúc tương tự xuất hiện bâng quơ trong các trang. Đó có thể là chi tiết với người cha, nhưng đó thường là với người cậu, là người mà bà tin tưởng chứa sự trong sạch và thanh tao nhất của sự thật, dường như bà phát điên lên khi thấy mình tôn thờ cái điên trong ông cậu này như thế nào. Tiếp cận một cách cực kỳ sướt mướt, và đọc văn dường như có vài câu giống với tản văn miên man tình trường, thế mà cách thể hiện đó qua ngôn ngữ lại là một sự lách nhẹ qua biên giới sến và tình.

2. Nguồn gốc và đặc trưng thi pháp của Linda Lê – Vừa lãng mạn bay bổng vừa sợ sệt đôi cánh mỏng.

Ngay từ cái tựa: Thư chết. Ta đã biết văn phong chính của tác giả sẽ là gì rồi. Thư chết, cộc lốc, lỗ mãn và dường như đem tới sự chán chường khi phải tiếp cận. Thư sao mà chết? Người viết thư chết hay người nhận thư chết? Quá nhiều câu hỏi đặt ra bởi vì thiếu dữ kiện và cụm danh từ quá xa lạ. Bấy nhiêu thôi, Linda đã thể hiện rằng mình sẽ không nuông chiều cảm xúc của độc giả, mà đi vuốt ve niềm đau dĩ vãng của mình nhiều hơn. Bà đi hết tác phẩm, cho người đọc thấy quá nhiều tâm tư cùng dòng chảy ồ ạt của biểu cảm, song, người ta lại nhận ra mình quá thiếu dữ kiện để hiểu là, bà này đang thực sự kể về nỗi đau nào đây? Và nỗi đau của bà sao không nhất quán, và thật thiếu logic? Thật sự không có sự logic để thiếu, chúng bổ trợ và nắm tay nhau để hỗ trợ chứ không theo một dây chuyền như bà đã lừa chúng ta dựa dẫm vào từ đầu. Bất kỳ ai khi mới đọc văn Linda trong giai đoạn này cũng vậy, nhưng thực sự, bà chỉ làm công việc bày tỏ, còn giải thích, thích thì bà sẽ giải còn không thì thôi. Vậy đấy.

Đến với Thư chết vì ấn tượng y như Tiếng nói, sách mỏng, bìa ấn tượng, bị cho ném vào trong tận đáy tủ vì tản văn ngôn tình chiếm hết chỗ (dày thế!). Khi William Faulkner đã hành tôi rã rời với giọng văn rối rắm và tôi nhận ra cách tiếp cận những bộ mặt văn học kinh điển bằng cách tóm lược là một bước nhảy cóc trật khớp háng, tôi vớ lên Thư chết đọc qua một buổi chiều mưa lụt. Nếu như khi đọc một vài tác phẩm trước đây của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư, đó là cảm giác hân hoan khi được gợi mở những diễn tiến của câu chuyện, thì ở đây, ta thường đọc một cách nhọc nhằn, vì văn phong quá đỗi ám ảnh và nặng nề, đôi khi lại lâm vào tình trạng khó hiểu và thủ pháp dòng ý thức trôi cùng với hồi tưởng. Mà ở đó, ấn tượng được cho nghe chuyện quá khứ được thả trên cảm xúc triền miên của tác giả như một cái bè cho bấu víu. Và tôi phải nói trước hết, tôi chưa đọc xong cuốn sách mỏng chưa đầy trăm trang này khi viết ý đầu tiên, nhưng tôi cảm nhận, dường như đọc thêm cũng chẳng làm gì, tôi đã hiểu bà như hiểu chính bản thân mình rồi. Có tiếp tục chẳng qua chỉ là bước đi thong dong của một kẻ đã qua lò lửa và đi cưỡi ngựa xem hoa trên văn chương lặp lại đó. Motif đặt ra câu hỏi vô hình và dường như không có câu trả lời thỏa đáng, “người chết có tha thứ cho chúng ta không?”, “người chết có biết giận không?”, “người chết mới chết hay chúng ta mới thực sự chết”? Nhưng đừng vội đánh giá quy chụp chữ “lặp lại” là nhằm chán. Mỗi lần lặp lại của Linda Lê đem tới cho chúng ta một sự khác biệt về cấu tứ câu văn về sau. Mà ta bắt gặp được tư tưởng phân luồng rõ ràng, trong cách thể hiện đôi khi rối rắm. Chúng ta chia được ba nhánh riêng rẽ của Thư chết trong trường cảm xúc về người cha: ân hận trong thương cảm – liên tục hồi tưởng – cảm giác được tháo dỡ và tàn dư của sự tha thứ ảo tưởng, và ta tiếp tục có một nhánh mới trong trường cảm xúc về Nhà Xác: tâm thế bắt buộc và sẵn sàng trao tất cả trong sự bao dung (quá khứ) – căm hận (quá khứ gần hơn, khoảng ở giữa cuốn sách, khi đan xen trong trường cảm xúc thứ nhất) – lý trí và cảm thức phân tích hành động (hiện tại). Ở mỗi giai đoạn của cảm xúc lại đem tới một hồi ức khác nhau, đi cùng với văn phong kiểu dài dòng, stream-consciousness và rất đặc biệt, đó là kiểu “kế thừa sự hùng biện và bóc tách tất cả sự việc xảy ra bằng lý trí từ thế kỷ XVII”1 , vậy để hiểu rõ về tính chất này của Linda Lê, ta phải đi ngược thời gian về đặc trưng văn học của thời điểm này, đó là Pháp với “chủ nghĩa cổ điển” (classicisme) đem lại sự xung đột của những thứ duy lý không phù hợp với tính đẹp xuất hiện trong một cá thể. Sự đề cao lý trí cũng như đòi hỏi cân bằng về cái Tôi – Ta trong văn chương bậc cao cấp và thấp cấp. Ở đây, có sự xung đột trong hình ảnh người cha tâm lý với cái đẹp chung: rõ ràng theo sự miêu tả của Linda Lê một cách khách quan khi nói về người đã chết: hút thuốc nhiều, nghèo đói, gồng gánh, luôn làm dịu lòng người khác, bình tĩnh nhưng lại xấu xí, thấp cổ bé họng và thường xuyên đau ốm. Đó là sự xung đột thứ nhất, thứ hai, đó là sự đấu tranh của lý trí và tình cảm mà Linda Lê tự tạo dựng nên một mặt trận tình cảm ảo tưởng và không được xác thực: đó là cảnh giường bệnh với người cha gần đất xa trời luôn mong mỏi con mình về, nỗi nhớ đến phá tung những cảnh ký ức, mua kẹo về cho người con giờ đã đi xa khuất nẻo, biến thành con người cô độc bậc nhất, bí ẩn bật nhất. Sự coi trọng về mặt cảm xúc được đẩy lên cao trào, tuy nhiên, điều đó chưa từng được làm rõ, ngoại trừ một vài lá thư “chết” mong muốn con mình trở về những không làm rõ lý do. Ta còn bắt gặp phong cách của Linda Lê trong vở bi kịch Le Cid, viết năm 1636 với Corneille (1606-1684). Rõ ràng, hai tác phẩm đều không đề cập và làm rõ cái ác trong mỗi nhân vật nhằm tạo xung đột, mà đem lại sự mâu thuẫn về mặt lý trí – tình cảm, tình yêu – danh dự, chung – riêng kế thừa của các án sử thi Homerè bất hủ. Nhưng trong khi Corneille để cho hai nhân vật của mình là chàng Rodrigue và nàng Chimèane giải quyết theo phương án bi kịch anh hùng, tức là chọn lý trí, danh dự và cái chung thì Linda Lê đào thêm một ngả đường chọn nữa, đó là bỏ lửng, không để cho nhân vật biểu cảm lựa chọn giữa Sirius hay Nhà Xác, Nhà Xác hay ông bố, bằng cách mài nhẵn làm vô lý sự lựa chọn và xóa mờ không tuyệt đối sự đối lập giữa hai phương án.

Marine Landrot (who?) từng ví von văn phong bà như một bài điếu văn khổng lồ mà ở đó có sự tịnh tiến và đỡ đần nhau trong việc phản ánh, dịu dàng và sắc sảo2. Bài điếu văn này làm nên sự giống nhau kì lạ của Linda Lê với văn chương Mỹ (bà di cư sang Pháp) và khác biệt hoàn toàn với một số nhà văn Việt Nam. Rõ ràng, khi đọc những áng văn trong nước thời điểm này, tác giả đi dàn dựng mọi thứ đón đầu nhân vật của họ, cảm xúc được dồn nén và thể hiện từ những biến cố ép buộc, sự rối rắm là cần thiết và bị động thì ở Linda Lê, ngược lại. Con người đi tìm cảm xúc nguyên sơ và chính cảm xúc ấy lại thỏa mãn con người trên con đường xuất hiện lý trí (như trường cảm xúc đối với Nhà Xác đã nói trên). Linda Lê hoàn toàn chủ động trên mọi cục diện cảm xúc của mình và có lẽ, một vài phút điên như cảm thấy thế giới sụp đổ hay tiếc người cũ hối hận là không cần thiết và không bắt buộc xuất hiện, là sự đi tìm một cách thú vị và hân hoan.

3. Vì thứ gì khác?

Xét cho cùng, làn gió văn chương Việt đón nhiều luồng sinh khí từ khắp nơi bên rìa đại dương. Những luồng tư tưởng mới được sát nhập và thoát khỏi cái bóng tư duy chậm và thụ động của nhà văn Việt. Ở trong con người tác giả, như một con gấu núp trong hang, nhưng đó không phải là cái hang của Plato, con gấu này là chúa tể trong cái hang đó và làm chủ được tất cả những thứ mình làm. Thực sự, “là vì văn chương hay còn gì khác” Linda Lê không cần trả lời và những người đưa văn bà trở về với quê nhà cũng không cần quan tâm. Bởi vì có một thứ chúng thuộc về thứ nguyên (origin) như những ám ảnh của quá khứ không cần gồng gánh, con chữ kế thừa từ thầy Bernhard của mình, còn cảm xúc căn nguyên của bà sẽ là độc tôn và duy nhất của bà, chúng ta có thể mua về và đọc, nhưng tôi tin bà sẽ luôn độc tôn làm giá chối từ mọi nỗ lực tìm hiểu điều gì làm bà có những cảm xúc quá mới mẻ mà đôi khi dù được phân luồng và chia nhánh cũng khó mà nắm bắt được.

Hết.

Chú thích:

  1. http://www.evene.fr/livres/livre/linda-le-in-memoriam-29682.php?critiques
  2. Bài phỏng vấn Linda Lê của Marine Landrot: ‘Linda, trong tiềm thức’ đăng trên tạp chí Télérama số ngày 1/9/2007.

Gia Bin


Xem tất cả những bài viết của Gia Bin tại đây.


1 Comment

1 Bình luận

  1. Trần Văn Quốc Việt

    Tháng Tám 28, 2019 at 3:24 sáng

    Chưa đọc Linda Lê .-.
    Hôm nào phải thử đọc mới được :3

Viết bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Phía sau trang sách

Mọi người đều nói dối, còn dữ liệu thì không

Người ta nói dối với bạn bè. Họ nói dối với ông chủ. Họ nói dối với trẻ em. Họ nói dối với cha mẹ. Họ nói dối với bác sĩ. Họ nói dối với chồng. Họ nói dối với vợ. Họ nói dối với chính mình.

Published

on

By

moi nguoi deu noi doi

Bạn có bao giờ thắc mắc: Vì sao Trump đắc cử Tổng thống Hoa Kỳ năm 2016, dù các cuộc thăm dò ý kiến cho ra kết quả ngược lại? Ông từng lên tiếng xúc phạm rất nhiều nhóm thiểu số, và các cuộc thăm dò cho biết ít người Mỹ nào chịu bị xúc phạm như thế? Và dù rất nhiều cử tri có-vẻ-sẽ-đi-bầu cho biết họ không ưa gì ông lão da cam và cái quan điểm khó nuốt của ông ấy?

Kết quả như ai cũng biết: Trump đã có 4 năm ngồi ở chiếc ghế cao nhất nước Mỹ từ năm 2016 đến 2020. Tại sao kết quả thực tế lại khác với kết quả của những cuộc thăm dò khảo sát?

Nguyên nhân kỳ thực đơn giản, bởi vì ai cũng nói dối.

Người ta thường nói dối – với chính mình và với người khác. Người Mĩ da đen báo cáo với các cuộc thăm dò rằng họ sẽ đi bầu với số lượng lớn để chống lại Trump. Nhưng các kết quả tìm kiếm Google về thông tin bầu cử tại những vùng chủ yếu là người da đen lại rất thấp. Vào ngày bầu cử, Hilary Clinton bị thiệt hại bởi số người da đen đi bầu thấp.

Dữ liệu tìm kiếm tiết lộ rằng chúng ta sống trong một xã hội rất khác với xã hội mà giới hàn lâm và báo chí – dựa vào các cuộc thăm dò – vẫn tưởng.

*

Mọi người đều nói dối là một trong những công trình nghiên cứu mang tính cách mạng của tác giả Seth Stephens-Davidowitz về “bộ mặt thật” của Internet. Chính nhờ nguồn dữ liệu khổng lồ từ Google, Facebook,… mà Seth đã thành công trong việc khám phá ra nhiều thói quen mà đôi khi chính chúng ta cũng không nhận thức được từ những hoạt động của mình trên thế giới mạng.

Dữ liệu lớn (Big Data) là khái niệm đề cập đến hàng nghìn, hàng tá những thông tin trôi nổi trên Internet, phần nhiều lượng thông tin này được lưu chuyển từ Google cũng như các phương tiện truyền thông xã hội. Trong một thời đại mà người ta dối trá lẫn nhau, Google trở thành nơi chứa đựng những bí mật, những điều mà con người thực sự muốn nói. Khi có triệu chứng bệnh, bạn hỏi "bác sĩ Goo" xem mình bệnh gì; khi có khúc mắc tâm lý, bạn tìm lời khuyên bảo từ "phòng tư vấn Goo".

Ừ thì chúng ta biết Google lưu trữ một lượng thông tin khổng lồ đấy, nhưng chúng ta khai thác được gì từ nó?

Tại Mỹ, bao nhiêu phần trăm nam giới là đồng tính? Bạn nên nói về điều gì trong ngày hẹn hò đầu tiên nếu bạn muốn mối quan hệ được đơm hoa? Vì sao Donald Trump đắc cử vào năm 2016 trong khi nhiều chuyên gia dự đoán rằng ông sẽ không thể trụ nổi? Các đại học danh giá có thật sự đào tạo được nhiều nhân tài hơn các trường khác không?

Nhờ khai thác dữ liệu lớn, Seth tìm được câu trả lời cho những vấn đề tồn tại trong xã hội Hoa Kỳ, từ nhỏ đến vĩ mô, từ gần gũi đến hóc búa. Mỗi câu hỏi đặt ra được tác giả lần mở thuyết phục. Một mặt ố á trước những vấn đề nan giải bỗng có lời giải, người đọc - mặt khác - rùng mình trước suy nghĩ rằng Internet biết quá rõ về những mặt sâu thẳm nhất của chúng ta, và nó sẵn sàng tiết lộ tất cả một khi được khai thác.

Người ta thường nói dối – với chính mình và với người khác.
Ảnh: Ecoblader

Mọi người đều nói dối, vậy quyển sách này nói điều gì?

Thứ nhất, đúng như tên quyển sách đã đề ra: ai cũng nói dối.

Nhiều người nói dối hoặc nói giảm nói tránh về các hành vi và suy nghĩ đáng xấu hổ của mình trên khảo sát để làm bản thân trông có vẻ tốt đẹp hơn. Và không chỉ nói dối người khác, ta còn tự lừa dối chính bản thân.

Họ nói dối số lần đi tập gym một tuần, về giá đôi giày mới mua, và cả về chuyện có đọc quyển sách mà họ đã nói hay không. […] Họ nói họ yêu bạn dù rằng họ không hề yêu. Họ nói họ vui dù rằng đang buồn chán. Họ nói họ thích phụ nữ dù thực tế họ thích đàn ông.

Tác giả chỉ ra nhiều người trả lời khảo sát rằng họ ủng hộ dân đồng tính, nhưng một khi đối tượng là con họ thì đây lại là một câu chuyện khác. Các bà mẹ giấu đi định kiến tại những cuộc thăm dò công khai, và chỉ tiết lộ sự thật ở một nơi mà họ nghĩ không ai phát hiện được - Internet. Họ có thể nói dối, chỉ có dữ liệu là không. Con người có thể nói dối, nhưng máy tính sẽ không bị đánh lừa. Một đất nước Hoa Kỳ luôn miệng kêu gọi tự do - bình đẳng - bác ái cho toàn thế giới thì làm gì có chuyện người Mỹ kì thị đồng tính? Đương nhiên, tất cả chỉ vì câu chuyện đen tối đã được khéo léo giấu đi khỏi những nguồn tin truyền thống mà thôi!

Chính vì thế, lời khuyên đúc kết là bạn không nên tin ngay tắp lự những gì người ta nói hoặc chắc chắn 100% vào những gì mình thấy trên khảo sát. Cần phải đối chiếu hành vi, đối chiếu từ nhiều nguồn thông tin khác nhau trước khi đánh giá một vấn đề nào đó.

Thứ hai, đừng rơi vào cái bẫy mang tên “nghĩ/ tưởng là đúng”. Suy nghĩ theo lối mòn mà không có sự cập nhật chỉ làm ta nhỏ bé, hạn hẹp hơn trong cái thế giới dữ liệu ngày càng trở nên khổng lồ.

Chẳng hạn, "Ảo tưởng tinh hoa", hay elite illusion, là hiện trạng nhiều người "tưởng là" theo học tại một ngôi trường danh giá sẽ giúp ta thành công trong tương lai hơn những ngôi trường bình thường. Hãy lướt qua những trang sách của Seth và ông sẽ nói cho bạn nghe về những “ảo tưởng tinh hoa” ấy và kết quả thực tế khác nhau như thế nào. Cần hiểu rằng, những sinh viên đã tốt nghiệp ở các trường dù danh giá hay không thì xét về cơ hội việc làm hay thu nhập cá nhân đều như nhau, không chênh lệch mấy. Bởi thành công tương lai của một người còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhất là ở nỗ lực của bản thân, nên chúng ta không thể chỉ xét mỗi môi trường giáo dục mà đánh giá năng lực của một người được.

Thứ ba, không chỉ mỗi khoa học tự nhiên mới là thuần khoa học, khoa học xã hội cũng là khoa học đích thực. Và dữ liệu lớn chính là một nguồn thông tin quan trọng mang tính cách mạng đối với khoa học xã hội. Nó giúp chúng ta tiến gần hơn đến việc hiểu được tâm lý, suy nghĩ và hành động của con người.

Tuy nhiên, bộ não lại là một hệ thống cực kỳ phức tạp, và hành vi của chúng ta cũng thế. Vì vậy khoa học xã hội không thể có một công thức tóm tắt và ngắn gọn như E=MC2. Thay vào đó, khoa học xã hội sẽ đem đến cho chúng ta những nghiên cứu, những phát hiện cũng như khả năng xem xét nhiều khía cạnh của một vấn đề. Từ đó, ta rút ra được cái nhìn khách quan và toàn diện nhất, rồi đưa ra những cách ứng xử, dự đoán và giải pháp thích hợp.

*

Đóng quyển sách lại, đọng lại trong người viết không phải là cảm giác buồn bã thất vọng vì “mọi người đều nói dối”, thay vào đó chính là sự thích thú vì những kiến thức mới mẻ, gần gũi mà mình vừa được tiếp xúc. Điều mình thích nhất ở quyển sách là cách tác giả chia sẻ với chúng ta, không phải bằng những lý thuyết khô khan, mà với sự dí dỏm, những ví dụ và cảm nghĩ chân thật nhất của ông. Đặc biệt, Seth là một tác giả đầy hiểu biết và cực kỳ vui tính. Đến những trang cuối cùng của quyển sách ông đã tự hỏi không biết có bao nhiêu người đọc hết sách của mình. Ông tin rằng sẽ chẳng có mấy ai chú ý tới những trò chơi chữ, những ví dụ hài hước hay những đường dẫn câu từ mà ông phải trau chuốt suốt mấy năm trời để cho ra thành quả.

Thiết nghĩ, tựa sách này không hề kén người đọc vì nội dung gần gũi với thói quen, cuộc sống hằng ngày của cuộc sống. Những ai đang "lạc trôi" trong biển thông tin rộng lớn của mạng xã hội, không biết nên tin hay không tin những dòng trạng thái tâm trạng, những bức ảnh đại diện nghìn like, hay những breaking news giật gân… thì quyển sách này là thứ bạn cần.

Cái kết của quyển sách lôi cuốn và bổ ích này có thể chưng hửng với nhiều người, song là đúng nhất với tinh thần tác giả: sự hài hước phủ ngoài một bộ óc vĩ đại. Người viết cũng xin kết thúc bài viết này giống với cách Seth đã làm với đoạn cuối Mọi người đều nói dối:

“Tôi sẽ đi làm vài ba cốc bia với mấy ông bạn và thôi cạy cục viết cái kết luận chết tiệt này đây. Bởi Dữ liệu lớn đã cho tôi biết sự thật rằng, chẳng còn mấy ai đọc tới đoạn kết này.”

Hết.

Như Nguyễn

Ảnh đầu bài: bigdatadesigns

Đọc bài viết

Phía sau trang sách

Thoát đến phương Tây, một ý niệm về hành trình và những lựa chọn

Published

on

Có nhiều thứ chúng ta không thể chọn lựa cho mình từ lúc được sinh ra, đó là cha mẹ, giới tính, sắc tộc, nguyên quán, nhưng không vì vậy mà chúng ta không có quyền thay đổi cuộc đời mình. Mỗi con người có quyền chọn cho mình một (hay nhiều) cuộc đời. Những con đường họ chọn sẽ dẫn đến những kết quả khác nhau.

Thoát đến phương Tây mượn câu chuyện tình của Saeed và Nadia để kể về tình yêu thời chiến, những cuộc đụng độ, mạng người, tôn giáo và hành trình xuyên qua những cánh cửa, vượt không gian và thời gian với một tương lai đầy bất định. Mỗi nhân vật trong tác phẩm mang một câu chuyện với những chiêm nghiệm và chọn lựa của riêng mình. Saeed - nhân viên văn phòng sống cùng với bố mẹ với tính cách truyền thống, là một người bình thường như bao người bình thường. Nadia - một nhân viên bảo hiểm tự lập với những phá cách trong suy nghĩ, lối sống, cô luôn mang trên mình một chiếc áo đen thụng và coi đó là lớp vỏ bảo vệ bản thân. Chiến sự nổ ra, họ nắm tay nhau, cùng nhau cố gắng, thật sự họ đã rất cố gắng trong hành trình ly hương, cùng nắm tay vượt qua những cánh cửa “tương lai”.

Ở lại quê hương là một chọn lựa.

Ví giai đoạn lịch sử là một giao lộ thì từ quá khứ đến hiện tại chỉ có một con đường duy nhất, nhưng đến tương lai thì có vô số ngã rẽ và chẳng ai biết trước được điều gì. Một số con đường to hơn, bằng phẳng hơn, được chỉ dẫn tốt hơn, và như thế sẽ có nhiều người chọn hơn; nhưng đôi khi lịch sử, hoặc những người làm nên lịch sử lại đi theo những ngã rẽ bất ngờ. Lịch sử không thể được lí giải một cách tất định, cũng như không thể dự đoán trước được, vì nó có tính hỗn độn. Ở một thành phố nọ, có những con người nhỏ bé, với những xáo trộn, toan tính cho cuộc đời bé mọn. Mạng sống của con người cũng không đoán trước được; khi họ sống trong chiến tranh, con người không còn nắm trong tay vận mệnh của mình, sự bất an luôn bủa vây, người ta thường có xu hướng tìm đến nơi bình yên hơn.

Khi cái chết như chiếc lá vàng trên cành cây, khi mạng sống con người bị đe dọa từng ngày, từng giờ, từng phút, từng giây, khi cúi đầu tìm vật rơi trong chiếc xe hơi của mình, ngẩng đầu lên một viên đạn có thể xuyên qua đầu; thì những người trẻ không tham gia vào cuộc chiến là những người đầu tiên muốn rời đi. Những người già, họ hoặc không muốn là gánh nặng của con cái hoặc không muốn rời khỏi sự “an toàn” thân thuộc nơi mảnh đất hơn nửa đời người gắn bó, họ chọn ở lại quê hương. Họ có những lí do thâm căn cố đế, bắt rễ sâu trong lịch sử, để chọn ở lại thay vì rời đi.

Bố và mẹ Saeed, những nhà giáo hiền lành, sống một đời đức độ với niềm tin vào tôn giáo hay bà hầu gái xuất hiện vào cuối câu chuyện, đã chọn ở lại mảnh đất nơi họ sinh ra. Đó là quê hương của họ, họ coi nơi đó là những mảnh miếng linh hồn tồn tại trong cuộc đời mình. Saeed và Nadia, họ chọn lựa việc rời đi sau những ngày tháng hẹn hò bí mật, ở lì trong phòng vì sự an toàn sau cú sốc về cái chết bất ngờ của mẹ Saeed. Hay người con gái của bà hầu gái, vì muốn một tương lai thay đổi, vì mong cầu một cuộc sống tốt hơn. Họ trở thành những kẻ ly hương.

Cánh cửa - biểu tượng của sự chuyển đổi.

John Truby từng viết: “Biểu tượng là một kĩ thuật của tiểu tiết. Nó là một từ hay một sự vật đại diện cho một ý nghĩa nào đó, và nó được lặp lại nhiều lần xuyên suốt tác phẩm”. Nếu vật chất tích tụ nhiều năng lượng thì biểu tượng cũng tích tụ nhiều ý nghĩa, và không khó để nhận ra, biểu tượng cánh cửa là một thế giới chuyển cảnh trong hành trình của các nhân vật. Cánh cửa xuất hiện ở những cột mốc then chốt, để giúp chúng ta theo dõi, đánh giá sự tha đổi của nhân vật. Cánh cửa dẫn đến một không gian khác, có thể là cơ hội và khởi đầu mới. Vì mạng sống, vì khao khác đổi đời, họ bước qua những cánh cửa, đó là cánh cửa đánh đổi bằng cả tương lai và sinh mệnh. Đầu tiên, họ đến đảo Mykonos ở Hy Lạp, sống tạm bợ trong túp lều, sau đó từ Mykonos đến London… cứ thế, mỗi lần tìm ra được những cánh cửa mới, họ đã cố thay đổi để cuộc sống tốt hơn.

Những cánh cửa mở ra và đóng lại, một thế giới với hy vọng hay những ngày tháng tăm tối đang chờ đợi những người đánh cược tất cả để bước qua. Không ai biết điều gì chờ đợi những người vượt biên đằng sau những cánh cửa, họ như bóng ma vất vưởng cần lắm một đời sống mới. Bước qua cánh cửa, đó là hy vọng cuối cùng cho họ, đằng nào mạng sống của họ luôn ở thế “ngàn cân treo sợi tóc”, một ván đỏ đen chỉ là một hướng đi trong đời. Ngày mai và hòa bình là điều họ hằng mong ước, nhưng điều đó như lớp sương mờ lởn vởn, là là trên mặt đất che chắn tầm nhìn của họ. Bao giờ, lúc nào, chính những người cầm súng giết người kia cũng chẳng biết thì làm sao những người dân vô tội biết được? Thoát ra và tìm cho mình một hy vọng là điều họ hướng tới, nhưng không phải bao giờ, nơi nào cũng mở cửa đón họ. Họ đi qua những cánh cửa trong bóng tối, họ không biết có những gì trong cánh cửa đó, từ khi bước vào cho đến khi thoát ra, những gì họ có thể làm là bò, trườn, lần mò trong bóng tối, đi ra con đường nhỏ hẹp và ngộp thở đó để đến được bên kia, nơi họ lờ mờ đón những ánh sáng yếu ớt đầu tiên và sau đó là cả thể giới với những hy vọng và vỡ mộng. “…Phía bên kia biên giới, bọn trẻ vẫn sống vắng bóng người thân cho đến khi chúng đủ lớn để vượt biên, hay đến khi người thân của chúng trở về vì quá bất lực, hoặc đôi khi là sự chia cách vĩnh viễn và chuyện này diễn ra khá thường xuyên, vì cuộc đời và cái kết của nó luôn khó lường, đặc biệt khi chúng ta xa quê hương, nơi cái chết vận hành với tầm ngắm ngẫu hứng”.

Chạy khỏi chiến tranh, họ đối mặt với vô vàn những vấn đề khác: không nhà, không cửa, không quê hương, không người thân thích và sự phân biệt đối xử, phân biệt chủng tộc, bài tị nạn. Những người phương Tây nhìn họ bằng con mắt căm thù, xua đuổi. Những người tị nạn họ chiếm đất, chiếm nhà, hình thành những khu ổ chuột, tệ nạn… Tuy rằng không phải ai cũng thế nhưng họ gặp những người “ai cũng thế” nhiều hơn những người nhập cư hợp pháp. Những người tị nạn, họ luôn phải cố gắng, luôn cần làm việc nhiều hơn, gần như hết sức có thể để có được căn nhà hay bữa ăn no, để có thể tồn tại, để được ở lại vùng đất đó. Nỗ lực đôi khi vẫn không đủ để thay đổi những thành kiến của “người bản xứ”. “Chuyện đó khác. Chúng ta là một nước nghèo. Chúng ta không cảm thấy mình có quá nhiều thứ để mất như những người ở đây”. Người bản xứ luôn thấy họ mất đi nhiều hơn nhận lại, nhưng làm sao trách họ được, họ cũng có lí lẽ của mình mà. Vậy đấy, đối mặt và thích nghi, con người ta luôn phải cố gắng để có cuộc sống tốt hơn. Hoặc thích nghi để tồn tại, hoặc bị đào thải theo quy luật tự nhiên.

Tôn giáo hay niềm tin cho những điều tốt đẹp sẽ đến.

Bố mẹ Saeed không bắt buộc hay định hướng con trai mình trở thành một người luôn cầu nguyện và phải cầu nguyện. “Khi Saeed còn là một đứa trẻ, anh cầu nguyện lần đầu tiên vì tò mò. Anh đã chứng kiến bố anh và mẹ anh cầu nguyện, và hành động đó mang một vẻ bí hiểm đối với anh”. Một đứa trẻ, chỉ vì tò mò, niềm tin và tôn giáo đến với con người từ những điều đôi khi thật đơn giản. Con người ta đôi khi cần có niềm tin, và việc cầu nguyện đôi khi cũng vậy. Lẽ tất nhiên, người ta cầu nguyện vì nhiều lí do khác nhau: vì điều đó gợi nhắc đến người mà ta yêu quý, vì điều đó làm ta thấy vơi bớt nỗi lòng, tìm thấy được sự an ủi hay giải thoát, vì mong bình yên cho ai đó, vì điều đó làm rạng danh đấng sinh thành, vì một lời an ủi hay một tia hy vọng. Vào mỗi lứa tuổi, con người ta cầu nguyện và nghĩ về những điều khác. Có thể do những được mất trong cuộc đời phù du làm họ muốn cầu nguyện, những lo lắng về con người khi đồng tiền được sùng bái hơn hết thảy, những thứ đã mất và sẽ mất, những thứ không còn cách nào khác để yêu thương.

Tình yêu, sự quan tâm giúp họ đi cùng nhau trên đoạn đường dài.

Khi mượn chuyện tình yêu để lồng vào những vấn đề chính trị, câu chuyện dường như dễ đọc và ít khô khan hơn. Một dạo, tôi thường nghe Xone FM, cứ nhớ hoài câu “Đi một mình sẽ đi nhanh hơn, nhưng đi hai người sẽ đi được xa hơn”. Và đúng vậy, chính thứ tình cảm vượt qua mưa bom bão đạn, vượt qua những tối tăm, mịt mờ trong từng cánh cửa, Saeed và Nadia họ sánh bước trên hành trình thật dài. Những điều trần ai chúng ta san sẻ, những nỗi đau vô thừa nhận mà mỗi người mang nặng trong tim sẽ nhẹ bớt đi khi trên hành trình đó họ đã nghĩ đến nhau, hy sinh cho nhau. Không ít lần Saeed và Nadia có thể ổn định cuộc sống ở vùng đất mới nhưng mối quan hệ của họ không vậy, họ chọn bước qua cánh cửa khác để bảo vệ mối quan hệ như sợi dây mỏng manh chực đứt bất cứ lúc nào. Con đường đó với hai người có thể chưa trọn vẹn, nhưng tôi tin, đó là một cái kết có hậu cho cả hai. Cả hai người họ đã cùng nhau cố gắng.

Tạm kết

Tôi nhận thấy bản thân mình có nhiều điều muốn nói, muốn viết ra khi đọc xong Thoát đến phương Tây, về di dân, về những con người tị nạn, về chiến tranh, số phận của những kẻ ly hương,… nhưng ngôn ngữ có chút bất lực. Có lẽ, ám ảnh về số phận của những con người ly hương làm tôi trăn trở: có thể là hành trình qua những cánh cửa, có thể chăng đó là quyết định của những người ở lại hay rời quê hương. Tôi cũng thấy mạng sống con người đôi khi thật mong manh, những ý nghĩ, những dự định của con người cũng vậy. Đôi khi thật tầm thường giữa cuộc đời bình thường, nhưng dù sao, con người ta… ai cũng cần phải sống, hướng đến những điều tốt đẹp hơn mà, nhỉ! Có lẽ, vào một ngày nào đó, khi tôi xa quê chẳng hạn, tôi sẽ đọc lại cuốn sách này.

Hết.

Hoàng Anh
Viết trong một ngày nước lũ mênh mang ở Huế.

*

Đọc những bài viết của Hoàng Anh

Đọc bài viết

Phía sau trang sách

“Shuggie Bain” chiến thắng Booker Prize 2020: Văn chương chạm đến cảm xúc, hay là #bookersowhite?

Published

on

Chủ nhân của Booker Prize 2020 đã được xác định, và không quá bất ngờ khi nó thuộc về Douglas Stuart với cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình. Shuggie Bain vượt qua năm cuốn sách khác để giành giải, và với thắng lợi rực rỡ năm nay, ta thấy phần nào Booker đã trở về đúng vai trò của nó – văn chương chạm đến cảm xúc. Là cuộc dẫn nhập xuyên qua Glasgow những năm 80 dưới đế chế Thatcher u tối, Shuggie Bain là câu chuyện của một đứa trẻ gánh vác tránh nhiệm nặng nề: gia đình tan hoang, người mẹ nghiện rượu và những khám phá tự bản thân mình. Đầy cảm xúc, bi thương mà hồn nhiên đến mức tréo ngoe, Shuggie Bain - như một nhận định - là vở melodrama đỉnh nhất năm nay.

Tiếp lời Margaret Busby, chủ tịch hội đồng giám khảo năm nay rằng: [Shuggie Bain] là câu chuyện cảm động kể về tình yêu vô điều kiện giữa Agnes Bain - trong bối cảnh nghiện rượu mà cuộc sống khó khăn gây ra cho cô - và cậu con trai út của mình... Được viết một cách duyên dáng và mạnh mẽ, đây là một cuốn tiểu thuyết có tác động lớn bởi nó có nhiều ghi chép cảm xúc và các nhân vật cũng đầy cảm hứng. Chất thơ trong các mô tả của Douglas Stuart và độ chính xác của các quan sát là đầy nổi bật: không gì là lãng phí".

Nếu năm ngoái có nhiều ý kiến bất đồng khi trao đồng thời đến hai giải thưởng mà một trong số đó thuộc về Margaret Atwood với nhiều đánh giá tiêu cực cho phần hai của Chuyện người tùy nữ, thì năm nay, một sự thống nhất đã được ấn định, ở cả hội đồng giám khảo và giới độc giả. Theo chủ tịch hồi đồng giám khảo Margaret Busby, quyết định cuối cùng đã được nhất trí chỉ trong một giờ; còn với Gaby Wood – giám đốc văn học của Booker Prize Foundation, việc xem xét người chiến thắng đã được siết chặt để không có hơn một người chiến thắng.

*

Một cách tổng quan ngay từ bước đầu, Shuggie Bain đã sở hữu trong mình rất nhiều yếu tố có thể chiến thắng: cốt truyện cảm xúc, bối cảnh đặc biệt và một lối viết đậm đặc chất thơ. Có thể nói, với những yếu tố vẫn cứ trở đi trở lại hàng năm trong danh sách đề cử Booker, thì Shuggie Bain không thể không thắng. Dạo lướt qua những đề cử những năm trước đó trong lịch sử 51 năm của giải thưởng này, ta thấy những tiểu thuyết thuộc quỹ tích tương tự Shuggie Bain là không hiếm. Cứ cách một năm lại thấy trong danh sách ấy tiểu thuyết kiểu ấy. Từ Ali Smith đến Anne Tyler, từ Elizabeth Strout đến Hanya Yanagihara; tất cả hợp thành một án tiền lệ mà nếu phông cảnh xã hội cùng với tình hình những dòng thời gian không quá đảo chiều, thì đây là những tiểu thuyết có một khả năng chiến thắng rất cao.

Quay ngược 15 năm trước vào năm 2005, khi giải Booker bất ngờ được trao cho John Banville – một tác gia có phần xa lạ và ít đột phá trong sự nghiệp mình, trước những Julian Barnes (tác giả của Nghe mùi kết thúc – Booker 2011), Kazuo Ishiguro (nhà văn đoạt giải Nobel), Ali Smith (nhiều lần đề cử Booker và người chiến thắng ở giải Orange) mà đặc biệt nhất là Zadie Smith. Giới phê bình đã thấy một sự trở về cùng với cố hương. Giữa một cuốn sách đầy những vận động và các xung đột mạch ngầm mới về sắc tộc, các mối quan hệ gia đình, cuối cùng giải thưởng hàng lâu đời này vẫn chọn The Sea. Tin tức hành lang cho biết On Beauty của Zadie Smith đã gây ra những nhiễu loạn tranh luận trên bàn giám khảo, nhưng đến cuối cùng, hương vị quen thuộc đã được chọn lựa. Tính trắng đã thắng.

Shuggie Bain có chính lợi thế đó - về “gu” của giải thưởng này. Nếu Nobel vẫn được gắn nhãn bới lá tìm sâu nơi những tác gia ít được biết đến, thì hơn ai hết, Booker dĩ nhiên là chính tính “trắng” ở trong văn chương. Việc vượt qua Burnt Sugar hay This Mournable Body cũng cho thấy một sự tự chủ của giải thưởng này. Nếu tháng tám vừa rồi giải Booker Quốc tế được trao cho The Discomfort of Evening bởi sự mới lạ, cách tân, không theo lẽ thường; thì hội đồng giám khảo cũng đã quyết định đi con đường riêng, để giải Booker (dù chính hay phụ) đều theo hướng khác mà không trùng lặp.

Tính tự chủ của giải thưởng này cũng được xác lập ở trong trường hợp của The Shadow King và giải Sách Quốc gia. Nếu trung tuần vừa rồi Winner of winner trong 25 năm lịch sử  giải Orange thuộc về Adichie với Nửa mặt trời vàng, thì Booker chẳng có cớ gì đi trao cho một cuốn sách khá tương đồng. Đó cũng hoàn toàn là một lý do, bên cạnh trào lưu tiểu thuyết lịch sử trong cơn thoái trào, cùng sự ngã ngựa của Hilary Mantel. Bên cạnh đó, giải sách Quốc gia được trao trước đó một ngày cũng đã trao cho Interior Chinatown của Charles Yu và Shuggie Bain hẳn nhiên mở rộng con đường chiến thắng của mình ra thêm. Quay về 17 năm trước vào năm 2003 khi cuốn Người tình của Bretch đã được trao trước hai tuần ấn định của giải Goncourt, chặn đứng việc công bố giải của giải Femina cho thấy sự cạnh tranh của những giải thưởng và tính tiên phong đôi khi đặc biệt, và đó hẳn nhiên là một may mắn khi giải Sách Quốc gia đã lựa chọn trước mà không trùng lặp, nếu không có trời mới biết ai sẽ chiến thắng.

Một yếu tố nữa không thể không nhắc, đó là tình hình địa - chính trị. Booker với tiếng nói trắng, một mặt nào đó, trở thành cơ quan ngôn luận không-hề-chính-thức cho việc nghệ thuật có thể ảnh hưởng ra sao đối với địa - chính trị. Như trong trường hợp Eurovision Song Contest trong lịch sử, với việc Romania bị rút khỏi giải do còn nợ tiền EU hay Nga rút khỏi cuộc thi vào năm Ukraine đăng cai tổ chức vì những tranh cãi chính trị… Tất cả cho thấy ở Lục địa già, nghệ thuật đang bị chi phối. Và khi Scotland đang đòi tách ra khỏi một nước Anh tràn ngập hoang mang thời Hậu Brexit, chiến thắng này cũng không nằm ngoài làn sóng chính trị. Và cũng như Douglas Stuart phát biểu sau khi nhận giải, anh cám ơn người dân Scotland, đặc biệt là người Glaswegians, họ có sự đồng cảm, hài hước và tình yêu cùng sự đấu tranh trong từng câu chữ của cuốn sách này.

*

Nói thế cũng không có nghĩa Shuggie Bain giành được chiến thắng chỉ bởi yếu tố bên lề. Shuggie Bain là cuốn sách hay, động vào cảm xúc và Douglas Stuart, bằng chính chất thơ, đã họa nên những nỗi buồn hết sức sâu sắc. Là tay ngang viết niên chiến thắng, ta khó đánh giá cuốn tiểu thuyết này bằng những dấu ấn đậm chất văn chương; nhưng ngược lại, bởi chẳng có gì, sự quan sát của Douglas vô cùng quý báu. Dưới sự quan sát của một đứa trẻ như Hugh, người đọc vừa thấy cảm thương, vừa thấy thích thú cũng vừa chua xót cho thân phận mình. Douglas chiến thắng bằng những quan sát tinh tế, bằng một câu chuyện cảm động mà hơn ai hết, chạm đến trái tim của mỗi một người.

Hơn nữa Shuggie Bain cũng mở cánh tay chào đón những yếu tố khác. Bối cảnh Glasgow thời hậu Thatcher xuất hiện khá ít trong các tiểu thuyết văn chương ngày nay, và Douglas bước vào một khe cửa hẹp để họa được nên bối cảnh lúc này. Ở kỷ nguyên mà Thatcher không muốn công nhân cần mẫn mà tương lai của bà nằm ở công nghệ, hạt nhân và tư nhân hóa y tế; Douglas đã viết nên được một cuốn tiểu thuyết đầy tính trải nghiệm trong quãng thời gian vô cùng đen tối, vô cùng muốn quên của giới thợ mỏ mới chớm đến gần chủ nghĩa xã hội.

Những mối quan hệ gia đình cũng là nhánh khác khiến nó đứng vững. Mối quan hệ giữa Agnes và chồng hay ba người con, mà đậm nét nhất là Hugh càng cho thấy rõ những gì xảy ra trong gia đình này. Từng đứa trẻ lớn lên, rời xa, những dằn vặt ở trong người mẹ, cái chua chát hy sinh của từng đứa trẻ. Douglas không chỉ quan sát qua một lăng kính của bản thân mình, anh còn đứng đó nhập vai vào bố mẹ mình, vào hàng xóm mình, vào người dân Glaswegians và cả câu chuyện của Shuggie Bain, khiến nó từ một tiểu thuyết nặng tính hồi ký trở nên trung dung mà đầy đồng cảm, ít nhất là cho những ai lớn lên từ khu mỏ than nơi những cá tính bắt đầu bộc lộ.

Sự tự khám phá bản thân cũng là yếu tố sau rốt làm nên tiểu thuyết dang rộng cánh tay. Nếu Brandon Taylor có những xung đột cùng với màu da nhưng thiếu chi tiết đặc trưng một cách nhất định; thì Douglas thông qua quan sát viết nên trải nghiệm trong Hugh đầy vẻ tự nhiên nhưng lại đồng cảm một cách khác thường. Từ những chi tiết bị bắt nạt ở trường cho đến lẳng lặng lấy trộm Pony, từ việc gần gũi với mẹ đến việc dạy cho bà nhảy những nhạc disco; Douglas Stuart cũng chứng minh mình ở địa hạt này, mà truyện ngắn khác – Found Wanting – cũng được đánh giá khá cao ở dòng văn chương LGBT và những dư vị xung quanh của nó.

*

Shuggie Bain và chiến thắng ở giải Booker 2020 hoàn toàn xứng đáng. Chỉ có một điều dường như vẫn đang tồn tại. Mặc cho chính những nỗ lực cố gắng thay máu của dàn giám khảo, thế nhưng kết quả vẫn không khác mấy. Thành thực phải nói, đứng ngang Shuggie BainBurnt SugarThis Mournable Body đầy tính thể nghiệm và văn chương hơn; thế nhưng lựa chọn vẫn “trắng” và khá “thông thường”. Ở một mặt khác ngoài chuyện sắc tộc, cả hai cuốn sách đều khá địa phương và quá mới mẻ - tiêu chí mà giải Quốc tế vô cùng yêu thích. Biết đến bao giờ quốc tế, quốc nội mới có một sự cạnh tranh công bằng? Cũng như cho đến khi nào giữa hai thị trường xuất bản London - New York mới hòa vào nhau?

Nhưng dẫu sao, Shuggie Bain vẫn là ngọn lửa ấm lòng giữa thời dịch bệnh, và là một tiếng nói mới, đánh dấu một nhân dạng mới trên nền văn chương. Chúc mừng tất cả.

Hết.

minh.

*

Toàn cảnh Booker Prize 2020: Cơn thoi thóp chờ thời đổi mới?


International Booker 2020: Những dự đoán trước thềm trao giải

Đọc bài viết

Cafe sáng