Nối kết với chúng tôi

Phía sau trang sách

Một-designer tiết lộ 1001 vui buồn chuyện-làm-sách

Xuất bản sách là một bức tranh toàn cảnh vô cùng to lớn, mà ở bài viết này, mình xin chia sẻ với bạn ở những góc nhìn nhỏ hơn. Đó là câu chuyện hậu trường sau mỗi quyển sách, chuyện buồn vui chưa kể của Phuong Nam Book, những gì tụi mình đang làm một cách âm thầm nhưng dữ dội, nơi phía cuối văn phòng – tầng 1 của Nhà sách Phú Thọ ấy.

Published

on

Những ngày còn dùi mài kinh sử ở trường học thiết kế, mình khá thích lĩnh vực sách báo, tạp chí. Nhưng đến khi ra trường, đi làm, sở thích ấy cũng nguội lạnh dần bởi nỗi sợ mang tên “in-sai”. Làm thiết kế quảng cáo in sai một – hai cái poster, standee thì có thể in lại. Backdrop hoặc tờ rơi mà in sai thì có hơi phát hoảng một chút vì diện tích thì to hay số lượng lại nhiều. Đỡ hao tổn nhất có lẽ là thiết kế truyền thông online, đăng lên gỡ xuống mấy hồi, có sai cũng không đến nỗi bị đền tiền, trừ lương hay trường hợp xấu nhất là… xách ba lô lên và đi-khỏi-công-ty.

Mà chắc cũng vì sợ quá nên luật hấp dẫn lại bén duyên mình với Phương Nam – Nơi làm ra những quyển sách tuy nhỏ, nhưng lại là sản phẩm không chỉ được in với số lượng vài cái hay vài trăm như công việc lúc trước. Giờ đây, mình phải đối diện với áp lực in ấn lên đến hàng ngàn, hàng trăm ngàn, thậm chí… cả triệu bản in. Nơi chỉ cần chèn sai một cái mã, đời bạn có thể gắn chặt với kho vận và nhà in, cần mẫn ngồi dán mấy ngàn cái nhãn che đi mã cũ suốt cả tuần liền. Thiệt tình, “bút sa là… gà xối mỡ”!

Tuy sách gắn bó với mình từ bé đến lớn nhưng chưa khi nào mình nghiêm túc suy nghĩ về cách làm ra một quyển sách cả. Vì thế trong năm đầu tiên làm việc tại Phương Nam, gia tài lớn nhất mình có được chính là bức tranh toàn cảnh về một quá trình làm sách từ A đến Z vô cùng thú vị. Có thể nói đây là cơ hội quý giá để mình thâm nhập vào thị trường xuất bản tưởng chừng rất “điềm đạm” nhưng cũng không kém phần sôi nổi với những câu chuyện đời, chuyện nghề thăng trầm, khóc cười ra nước mắt như bao nghề khác vậy.

Mỗi quyển sách không chỉ là một đứa con tinh thần của tác giả, thai nghén trong suốt quá trình được viết thành hình, mà còn được thai nghén lần nữa bởi toàn bộ ekip những người làm sách. Ngày mà quyển sách được chào đời trên kệ, được cấp cái “giấy khai sinh” phát hành cả nước, rồi nằm trên tay bạn đọc, sống cùng bạn đọc, là cả một hành trình dài được xây nên bởi rất nhiều tình yêu và tâm sức.     

Phuong Nam Book có lẽ mọi người đã biết từ lâu, nhưng chuyện chúng mình làm sách thế nào, hoạt động ra sao, không phải lúc nào Phuong Nam Book cũng có cơ hội để bày tỏ. Vậy thì nhân dịp cuối năm, nhân những ngày thời tiết ở văn phòng lạnh hơn cả mùa đông này, mình cùng ngồi xuống, uống chén trà, nhâm nhi chút mứt rồi kể chuyện nhau nghe nha.

*

Phuong Nam Book chúng mình tự hào là công ty con của Công ty Cổ phần Văn hóa Phương Nam (PNC) và có người anh em to bự là Công ty Bán lẻ Phương Nam (PNR). Điều này khiến Phương Nam được biết đến không chỉ là hệ thống Nhà sách có mặt trên cả nước, mà Phương Nam còn được nuôi lớn bởi một “hạt nhân” bên trong, một đội ngũ riêng có khả năng làm ra những quyển sách made-in-Phương-Nam. Còn gì tuyệt vời hơn khi một quyển sách đến với chúng mình, sẽ được xuất bản với một quy trình khép kín từ khâu khai thác, biên tập, thiết kế, sản xuất,… đến khi nhập kho, vận chuyển và được trưng-bày-bán ở tất cả Nhà sách Phương Nam trên toàn quốc? Chính điều này đã tạo nên lợi thế và cũng là điểm khác biệt của Phuong Nam Book so với các đơn vị xuất bản, phát hành sách khác ở Việt Nam.

Xuất bản sách là một bức tranh toàn cảnh vô cùng to lớn, mà ở bài viết này, mình xin chia sẻ với bạn ở những góc nhìn nhỏ hơn. Đó là câu chuyện hậu trường sau mỗi quyển sách, chuyện buồn vui chưa kể của Phuong Nam Book, những gì tụi mình đang làm một cách âm thầm nhưng dữ dội, nơi phía cuối văn phòng – tầng 1 của Nhà sách Phú Thọ ấy. 

Công ty mình có 17 thành viên nếu tính luôn cả Ban Giám Đốc. Người đầu tiên mình giới thiệu sẽ là Trưởng ban Khai thác của Phuong Nam Book – Anh Dory mắt hí rất cute hột me. Anh thường là nơi khởi nguồn cho mọi cuộc “sanh nở” sau này, nên theo mình, nhiệm vụ của anh ở công ty khá là quan trọng. Hằng ngày, công việc của anh là… canh me, rình rập coi thị trường sách ngoài kia đang có gì, đang rùm beng vấn đề gì và dù không có gì, thì anh cũng phải đánh hơi, thu thập tin tức và đào bới thêm bản thảo mới. Hồi sau đem về thẩm định, cái nào được sếp gật đầu là anh mừng húm, đưa ngay vào kế hoạch xuất bản.

Mọi người nhìn dân làm sách đằm thắm thế thôi, chứ thị trường sách ngoài kia lại năng động, nhộn nhịp lắm đó nha, cũng có bảng xếp hạng top trending đàng hoàng. Bản thảo nào hay vừa vụt sáng là các nhà nhảy vào giành giựt, đấu thầu, mua bản quyền sách liền, chậm chân một chút là mất ngay cơ may tạo nên bom tấn mùa sách đó, đảm bảo buồn queo luôn. Anh Trưởng ban nhà mình bữa nào buồn thì biết liền, vì anh sẽ vắng bóng ở công ty. Anh bận lang thang bên ngoài gặp gỡ tác giả, dịch giả, hoặc các nhà xuất bản bàn chuyện làm ăn. Không biết lúc đó anh có tỉ tê kiểu (năn nỉ) ai có bản thảo nào mới để dành cho Phương Nam không hén? Mình thì hay bắt gặp anh ngồi mình ên nghiền ngẫm catalogue sách mới, lướt tới lướt lui, điểm chỉ những cái tựa hy-vọng-hot, rồi gõ gõ đánh giá, làm đề xuất gửi lên Ban Giám Đốc.

Vậy mới thấy, một quyển sách đến được với mình trước nhất phải là cái duyên, sau là cơ may và cũng là cơ hội. Có khi chỉ từ một buổi café nói chuyện hợp cạ; ờ, để dành cho nhau, làm cùng nhau quyển này nha. Hoặc có khi là một email chào mời hấp dẫn từ nhà xuất bản; một ý định viết lại cuộc đời của tác giả đã gắn bó với Phương Nam mấy chục năm; một bản thảo tiềm năng từ tác giả mới toanh, tin tưởng gửi gắm đến email của Ban Biên Tập. Hoặc một ý tưởng nhỏ xíu nào đó bật ra lúc brainstorm mà ekip thấy tâm đắc… thế là a-lê-hấp bắt tay vào tìm cha đẻ, má nuôi ngay để đặt gạch, hì hụi cùng nhau thực hiện dự án mới.

Bạn thấy đó, việc làm sách chỉ cần một cảm hứng đủ để khởi đầu, nhiều hơn nữa là sự tin tưởng, hỗ trợ, phối hợp, cùng gắng sức vì đứa con tinh thần chung. Sau khi làm tròn vai trò thẩm định, chọn bản thảo, quản lý tác quyền ở những bước đầu tiên, anh Trưởng ban khai thác sẽ trao truyền lại “viên ngọc thô” này cho các chị Biên tập để mài giũa, đánh bóng, mà Trưởng ban Biên tập chính là Chị Rùa tóc bím (đang ngồi sau lưng mình đây). 

Các bạn cũng biết là nhà văn thì máu nghệ sỹ cực kỳ lớn, lúc nào cao hứng sẽ viết tràn giang đại hải, ba bốn trang cho mỗi một ý, đọc vào có khi không hiểu gì luôn. Morasse (hay chính tả, ngữ pháp) thì khỏi phải bàn, cũng theo cảm hứng mà chấm, phẩy, xuống hàng, gạch đầu dòng,… tứ tung và lộn xộn. Thế nên, bên cạnh công việc biên tập lại câu chữ sao cho rõ ràng, mạch lạc, chuẩn tiếng Việt, các chị Biên tập còn phải kiểm chứng tính chính xác của các thông tin, là cầu nối trao đổi giữa các bên: Tác giả – Dịch giả – Phương Nam và Nhà xuất bản (NXB) để tìm được tiếng nói chung nhất. Chưa kể quyển nào nội dung hơi nhạy cảm, là chị Rùa và đồng đội phải nhảy vào, vận dụng tối đa công lực, khéo léo điều chỉnh, làm sao giữ được tinh thần nguyên tác mà vẫn đảm bảo phù hợp với văn hóa đọc của thị trường Việt và cuối cùng là nhận được cái gật đầu, đóng dấu bản in từ NXB. Thế mới thấy, câu chữ có sức mạnh ghê gớm mà những người cầm cân nảy mực đóng một vai trò hết sức quan trọng ha. Có lẽ do vậy mà phần lớn các chị Biên tập nhà mình vẫn còn… độc thân vui tính lắm, chắc vì “dành cả thanh xuân để đọc boon” (bản thảo sau khi dàn trang, sẽ được in ra giấy) nên không còn thời gian để “đọc” hay tìm hiểu ai khác nữa. Quả là một sự thiệt thòi lớn cho các anh nam nhi vì để lỡ các chị em có tâm hồn sâu sắc thế này!

Thế rồi, sau khi được “tút tát” nội dung bởi chị Rùa và các cộng sự, bản thảo sẽ tiếp tục chuyển sang bộ phận Dàn trang – Thiết kế (là tui đây) để chuẩn bị bước vào giai đoạn “nâng tầm nhan sắc”.

Hai con đường song song cùng lúc sẽ được tiến hành cho một bản thảo ở thời điểm này. Đầu tiên, bản Word sẽ được đổ dàn thành trang sách theo kích thước chuẩn đã tính toán để lợi giấy. Lúc này thì các chất liệu bên trong ruột sách (như text, hình ảnh,…) sẽ được Chị N – Đội trưởng đội Layout sắp xếp, xử lý bằng việc chọn lựa font – size chữ, style sách, chân – đầu trang, tựa hay đầu chương,… sao cho hài hòa với mắt nhìn của độc giả. Dàn trang xong thì xuất file và in thành bản giấy (gọi là boon 1), chuyển lại bộ phận Biên tập đọc kiểm tra, chỉnh sửa và tiếp tục lặp lại quy trình này cho đến boon thứ… n, một khi nội dung đã hoàn toàn chỉn chu và sạch lỗi.

Trong khi đó, đội thiết kế trông có vẻ điềm tĩnh hơn (bề ngoài) nhưng thật ra đang vắt giò lên cổ mà chạy (bề trong), để biến bản tóm tắt nội dung mà mình nhận được, thành một bìa sách sáng tạo, lung linh, chất nhất có thể!

Một bìa sách đẹp không chỉ nói lên tinh thần tác phẩm, thể hiện được phong cách của từng thể loại, mà còn phải phải ấn tượng, nổi bật, hút mắt khách hàng nhằm tăng sự tương tác và khả năng bán. Việc tính toán thiết kế về mặt hình ảnh không thôi chưa đủ, mà Bộ phận Thiết kế còn phải quan tâm về quy cách kỹ thuật trong sản xuất, in ấn, gia công, bảo quản thành phẩm trong lúc vận chuyển, trưng bày và quảng bá truyền thông. Sách nên làm bìa mềm hay bìa cứng? Khổ bao nhiêu thì được? Bìa có hiệu ứng ép kim, dập nổi, UV gì cho sang chảnh? Có tranh vẽ minh họa hay không? Bookmark hay Postcard tặng kèm? Combo, đóng hộp hay trưng bày ra sao? Quảng bá thế nào?… Tất cả đều sẽ được cân nhắc kỹ lưỡng cùng với việc ra ý tưởng, phác thảo và xây dựng concept ngay từ những bước đi đầu tiên, quả thật không phải là điều dễ dàng.

Đứa con từ lúc tượng hình chỉ vài option bìa, có thể lên đến hàng chục option mà vẫn chưa nhận được cái gật đầu từ sếp và ekip; chưa kể còn phải vượt qua cửa ải tác giả, dịch giả, chuẩn thông số kỹ thuật để khi ra đến nhà in sẽ không phải quay về. Mỗi lần chuyển in, mình hay đùa là làm mình giảm thọ cả chục tuổi. Vậy mà gắn bó với nghề cũng ngót nghét 3 năm rưỡi hơn, chắc mình cũng không còn tuổi để thọ nữa rồi.

Buổi nấu và chụp hình món ăn cho quyển sách Món cuốn xanh

Một khi đội Design và Layout hoàn thành được file cuối và chuyển qua Bộ phận Sản xuất cũng là lúc mình có thể ngừng nín thở, hít lấy hít để oxy, lấy đà chạy sang những bản thảo kế tiếp. Niềm vui của một người làm thiết kế chính là khi nhìn máy in chạy ro ro ra bản vẽ mà mình đã dành hết tâm huyết tạo nên. Quyển sách sẽ còn tiếp tục những công đoạn cuối cùng như cắt xén, đóng cuốn, gia công hiệu ứng, gói thành phẩm rồi cuối cùng là vận chuyển, nhập kho và đợi ngày phát hành để có thể chuyển phát đi khắp cả nước.

Những bản in đầu tiên của 30 món mứt ngon của người Việt

Trong toàn bộ quy trình này, cũng không thể không nhắc đến một nhân vật rất quan trọng, là người nắm trong tay giấy sinh-tử của một quyển sách, đó là bạn Hằng tóc ngắn ở bộ phận Giấy phép.

Từ khi sách chính thức đưa vào dây chuyền sản xuất, Hằng sẽ là người đăng ký thông tin về sách cho Nhà Xuất Bản (NXB), để lấy quyết định xuất bản, chứng nhận bản quyền của Phuong Nam Book đối với tựa sách này. Đồng thời, layout sẽ được gửi sang Thư viện Khoa học Tổng hợp để xin biên mục, đó là thông tin bạn sẽ thấy ở trang hai của sách, xác nhận quyển sách đã được lưu trữ một chỗ trong thư viện quốc gia. Khi Phòng Thiết kế ra boon và bìa cuối cùng, cũng phải qua tay Hằng gửi cho NXB ký duyệt, đồng ý đóng dấu lên đó để Nhà in được phép triển khai sản xuất. Sách in xong, một số lượng nhất định sẽ nộp lại cho NXB (hay còn gọi là nộp lưu chiểu) và Thư viện Khoa học Tổng hợp để đảm bảo việc in ấn đúng như những gì được cấp phép.

Sau tất cả, khi NXB hoàn thành việc kiểm tra, đối chiếu sách lưu chiểu, cuối cùng sẽ cấp cho Phuong Nam Book Quyết định phát hành quyển sách – cũng chính là “tờ giấy khai sinh” đáng mong đợi nhất của tất cả các bộ phận. Đến đây thì, a lê hấp, sách sẽ chính thức được lên kệ, không chỉ ở Nhà sách Phương Nam, mà còn ở tất cả kênh phát hành sách online – offline toàn quốc.

Trên đây là chuyện kể về các bộ phận chủ chốt của Phuong Nam Book, nhưng sẽ là thiết sót nếu không nhắc đến công sức thầm lặng của các chị Kế Toán, đội ngũ truyền thông – Marketing, bộ phận phát hành, kho vận,… và cả anh chị em Nhà sách – những người trực tiếp bày bán, đưa sách tiếp cận độc giả.

Có những câu chuyện hậu trường éo le, như khi tác giả giận dỗi vì NXB cắt bỏ nội dung quá nhiều; bản thảo đề cập vấn đề chính trị nhạy cảm không biết phải sửa làm sao; thiết kế như làm dâu trăm họ, có khi vật vã mấy tháng liền mà bìa vẫn chưa được duyệt; hay buồn teo người lúc phát hiện một lỗi morasse nào đó mà sách đã in rồi. Có những nỗi buồn không tên khi NXB bỗng dưng kéo nhau… đi du lịch, phải thêm tuần nữa về mới cấp được giấy phép; hay dịch giả… đi trốn cả thế giới, không biết ở đâu để gọi về thực thi hợp đồng. Còn nhiều, nhiều lắm, 1001 chuyện chưa kể mà Phuong Nam Book chúng mình phải đối diện và xử lý mỗi ngày, ấy thế mà từ sếp đến nhân viên, vẫn luôn tin vào những gì mình đang làm và chưa khi nào từ bỏ mọi sự cố gắng.

Phiên chợ sách cuối tuần những ngày cuối năm

Ở thời điểm ngoài đường đã rộn vang những ca khúc Giáng Sinh, văn phòng đã tràn ngập sắc xanh, đỏ và ánh đèn lấp lánh từ ngay cửa vào, Phuong Nam Book chúng mình cũng đã hoàn tất chuyển in những tựa sách cuối cùng của năm 2019 và bắt tay vào những dự án mới của năm 2020. Khi nhìn lại những tựa sách Phuong Nam Book đã làm trong năm, thi thoảng lòng mình vẫn dậy lên một niềm tự hào rất khẽ… Dù mình biết, những quyển sách ấy có thể không là những quyển sách xuất sắc nhất, hay những cái tựa bán chạy nhất,… nhưng sẽ luôn là quyển sách đúc kết từ sự tận tâm, say mê nhất với nghề, không chỉ riêng tác giả mà còn là đơn vị xuất bản sách chúng mình nữa.

Chuyện làm sách, thì là vui nhưng cũng không thiếu những trăn trở, ưu tư, những điều mà người làm sách vẫn chưa thể thực hiện được cho con đường này. Mình chỉ mong sao mỗi quyển sách của Phuong Nam Book, với đời sống riêng của nó, sẽ ghi dấu, sẽ gìn giữ và lan tỏa thật nhiều giá trị để ngày càng đến gần bạn đọc hơn nữa.

Để những con chữ không chỉ là tri thức, mà còn là món quà của thời gian, của văn hóa, của cảm xúc kết nối giữa người với người.

Để khi có mặt ở bất kỳ thành phố nào, mình vẫn luôn tìm đến Nhà sách Phương Nam như một thói quen ghé thăm nhà. Để cầm lên quyển sách nào đó của Phuong Nam Book, rồi bất giác mỉm cười, như chào một người bạn cũ đã lâu không gặp…

Hết.

Sài Gòn, những ngày cuối năm 2019.

Đặng Tú Khuyên, một-designer của Phuong Nam Book

Click to comment

Viết bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Phía sau trang sách

Nàng Tóc Đỏ: Thế giằng co giữa muôn vạn hướng

Published

on

Xứ này chúng ta ai cũng có nhiều cha. Tổ quốc, Allah, quân đội, Mafia… Ở đây đừng ai không có cha.

Phải thú thật rằng, đây là lần đầu tiên tôi đọc văn chương của Orhan Pamuk. Với những độc giả mê văn chương nói chung và những người mộ điệu ông nói riêng, Orhan Pamuk dường như là một trong những nhà văn đoạt giải Nobel – vốn vẫn mặc định là giải thưởng khó đọc – được in nhiều nhất ở Việt Nam, một thị trường đọc non trẻ và rất khó đoán. Nếu Tuyết, Pháo đài trắng, Istanbul hay Những màu khác đến nay đã trở thành những bảo vật hiếm, những cuốn sách được nâng giá gấp nhiều lần và may thay cho những ai sở hữu nó; thì Tôi tên là Đỏ hay Bảo tàng ngây thơ với việc liên tục được tái bản từ năm này sang năm khác đã như dấu chỉ cho thành công của riêng tác giả, tác phẩm, dù cho bản dịch không từ nguyên tác. Và với phông nền những điều như thế, tôi đọc Nàng Tóc Đỏ với tâm thế mong chờ một chuyến hành trình dẫn mình vào chốn u huyền nào đó, chốn tôi nương thân cùng với người đọc, với cộng-đồng-người đã yêu mến ông, khiến sách của ông trở nên quý hiếm và khiến ông trở thành một hiện tượng mà mỗi khi nghe đến tên sách sắp được xuất bản người ta lại háo hức chờ đón.

Nhưng điều gì đã đến với tôi trong cuốn tiểu thuyết thứ 10 này của ông? Mặc cho cả hai đều có yếu tố màu sắc giống nhau – cùng một màu đỏ, nhưng Tên tôi là Đỏ dày cộm như những cuốn của Umberto trong khi Nàng Tóc Đỏ có một thời lượng vô cùng khiêm tốn. Cùng với đó, điều tôi nhận ra sau khi gấp lại cuốn sách ở lần đọc thứ hai không hơn gì một dòng sông êm ả, phẳng lặng về sự giao tranh, về thói giằng co giữa cũ và mới, giữa trẻ và già, giữa Đông và Tây, giữa những hiện đại và truyền thống trong một giọng kể nhẹ nhàng, chậm rãi nhưng điêu luyện. Có người nói, mục đích chính của Orhan Pamuk khi viết Nàng Tóc Đỏ là để nói về trò chơi định mệnh; nhưng với riêng tôi, câu chuyện định mệnh ấy chỉ như vỏ ngoài của loài cua ẩn sĩ – ốc mượn hồn, để Orhan Pamuk viết về cái tâm bản thể là những ngột ngạt, đè nén; những ảo ảnh xếp chồng, những đổ vỡ của Thổ Nhĩ Kỳ, của Istanbul, của người con đế quốc Ottoman lừng lẫy một thời nay bị giằng co giữa những giá trị giữa cũ và mới. Và còn đó là những giao thoa khuếch đại, những sụp đổ cộng hưởng trong nền móng bật gốc từ lâu vốn được lưu truyền từ những điển tích. Và tôi nhìn nhận Nàng Tóc Đỏ như một phiên bản hồi ký dưới dạng văn chương tiếp nối của Istanbul, một bản hùng ca của những giằng co, đè nén thời đại.

*

Lưu ý: Nội dung dưới đây tiết lộ nhiều tình tiết quan trọng của tác phẩm Nàng Tóc Đỏ.

Sơ qua một chút về cuốn sách này. Nàng Tóc Đỏ kể về câu chuyện của Cem – cậu con trai với gia cảnh đổ nát: có người cha bỏ nhà theo cánh tả Cách mạng và người mẹ bạc nhược nương theo số phận. Cậu nuôi mộng trở thành nhà văn trong sự ngấm ngầm phản đối của mẹ, và vì sự bỏ đi của cha, cậu theo mẹ về lại vùng quê khi cuộc sống trở nên khó khăn. Vì cần tiền để học luyện thi, cậu lên giúp việc tại hiệu sách Deniz và sau này theo thầy Mahmut để học đào giếng. Trong thời gian nở rộ của những vụ đào đất xây giếng trước thời cơ giới hóa, thầy Mahmut và cậu đến Öngören để đào cho một xí nghiệp dệt, và cũng từ đây câu chuyện mở ra theo một hướng khác.

Với việc bỏ đi của cha và sự tận tình dẫn dắt của thầy Mahmut, Cem từ đây cảm thấy một sự phân tách giữa vai trò của thầy và cha trong cậu ở thời gian này. Cùng lúc đó, vào những tối xuống thị trấn, cậu bắt gặp Nàng Tóc Đỏ trong lều diễn của Nàng, với nét đẹp của đôi mắt u huyền, bí ẩn và đôi môi vành vạnh làm cậu mê mẫn. Cậu sống những ngày mơ tưởng về Nàng và cho đến một hôm được ngủ với Nàng trong sự bức rức bởi tự nhận thức về sự lừa dối của mình. Trong khi ấy, thời gian đào giếng đã vượt quá những ngày dự tính, chủ đất đã ngừng trả tiền cho công việc; nhưng thầy Mahmut với quyết tâm sắt đã vẫn tiếp tục đào và đòi hỏi niềm tin nơi người con, người học trò như cậu. Một ngày khi đã quá mệt, cậu sơ ý làm đổ xô đất ra khỏi guồng quay, rớt xuống giếng và không còn gì hơn ngoài sự im lặng vang lên dưới đó.

Những tưởng đã hại chết thầy, cậu nhanh chóng đóng gói vali và trở về nhà, nuôi trong mình nỗi hoài nghi vì có hay không cái chết của thầy. Thời gian trôi đi, cậu lớn lên và bởi những bởi ám ảnh tội lỗi bị nhốt kín trong thân xác, thay vì trở thành nhà văn như đã dự tính, cậu bẻ ngoặc và trở thành kĩ sư địa chất, lấy vợ và lãnh đạo tập đoàn riêng lớn mạnh. Khi Thổ Nhĩ Kỳ bắt gặp làn sóng đầu tư và đô thị hóa ngày càng khuếch trương tới tận cốt lõi; công ty của Cem bắt gặp mảnh đất ở Öngören và cũng chính bởi dấu mốc này, cậu trở về nơi hơn 30 năm trước đã từng đào giếng. Cùng với câu chuyện tái ngộ nơi mảnh đất ấy với những con người đã từng một thời chứng kiến giai đoạn lớn lên của cậu; một bi kịch khác đã dần thành hình, biến dạng và cuối cùng kết thúc như đúng giai thoại từ Đông sang Tây từ từ trở nên bất diệt.

*

Về những giằng co, có thể thấy ở đây Orhan Pamuk mở rộng biên độ của tình trạng này, từ nội hàm tâm tính của riêng mỗi người đến những biến động vĩ mô, địa lý của vùng Istanbul quê ông. Đầu tiên dễ kể là tình trạng phân tâm trong trí óc Cem về vai trò của cha và thầy Mahmut. Một bên là người cưới mẹ ông, một kẻ cánh tả bỏ đi chạy theo chính trị; một bên là người kể chuyện cổ tích hằng đêm, một người quan tâm lúc tắm, một người hỏi han động viên… Tất cả nhập nhoạng ào vào trong cậu như những lớp sóng, để những khi thầy mắng, cậu lại nhớ đến cha; và ngược lại, khi cảm thấy sự quan tâm từ thầy, cậu lại thấy giận cha, và có cảm giác nó khô lại trở thành vết sẹo ở mãi. “Thầy Mahmut để tâm đến cuộc sống của tôi hơn ba nhiều: ông kể tôi nghe những câu chuyện và dạy tôi nhiều bài học, ông không bao giờ quên hỏi tôi có ổn không, tôi có đói không, có mệt không. Có phải vì vậy tôi rất giận khi bị ông mắng? Vì nếu ba mà làm vậy, tôi lại hiểu ý ông, thấy hối lỗi, rồi quên hết. Nhưng không hiểu sao, việc thầy Mahmut trách mắng dường như để lại một vết sẹo, và tôi sẽ ôm lòng giận ông dù vẫn nghe theo lời ông chỉ dẫn.

Ngoài ra chính tình trạng thiếu vắng tình cảm ấy đã khiến nội tâm Cem xáo trộn và từ trong đó, một thân thể lộn xộn của cậu hiện lên, và đó là lời lý giải rõ ràng cho việc vì sao cậu lại mê đắm Nàng Tóc Đỏ. Giữa một bên là người mẹ bạc nhược, người luôn muốn giữ cậu cho riêng mình và phục tùng những ý nghĩa truyền thống; và một bên là Nàng Tóc Đỏ, người phụ nữ hớp hồn cậu, người phóng khoáng đi theo những gánh hát dân gian rày đây mai đó, không được lựa chọn muốn phục vụ ai, hàng đêm sáng đèn dưới lời thóa mạ của bọn lính canh đòi Nàng thoát y. Nàng Tóc Đỏ là hiện thân của tự do, của cơn cuồng dại tuổi trẻ, của mặc sức giải thể bản thân; Nàng ở độ tuổi không già không trẻ, vừa là người mẹ, người chị, người tình – Nàng là tổng hợp giữa cách tân hiện đại và kịch truyền thống. Nàng làm cậu say mê, làm cậu ghen tị khi thầy Mahmut băng núi để xem vở kịch, và làm cậu đau đớn vì cha cậu đã ngủ với Nàng. Cũng rất có thể, Nàng là thế lực kì bí nào đó khiến cậu đánh rơi chiếc xô, như cuốn sách này một lần kể lại.

Orhan Pamuk một cách sâu sắc đã họa nên những đối lập trong tâm hồn Cem của những ngày này. Vào hôm sau khi đã ngủ với Nàng, tình trạng cật vấn bản thân đã dần xuất hiện, cậu vừa buông thả vừa kìm chặt, rằng “Trong cơn say, tôi lục óc tìm đủ cách để miễn tội và chứng tỏ với mình rằng tôi không phải kẻ phản bội xấu xa, hai mặt. Dù gì Turgay nào phải bạn lâu năm – mình gặp anh ta chỉ ba bốn lần, tôi lý luận. Hơn nữa, người thuộc những gánh hát rong không quê quán nhảy nhót rất khêu gợi và kể chuyện tục tĩu để mua vui cho lính tráng không hẳn cổ xúy những giá trị gia đình lành mạnh. Biết đâu được, có khi chính Turgay cũng không chung thủy với vợ mà theo những người đàn bà khác.” Xuất phát từ buổi tối hôm ấy, những ngã hai ngã ba của đường lựa chọn luôn ám ảnh cậu: giữa việc thành nhà văn hay kĩ sư địa chất, giữa việc liệu thầy Mahmut còn sống hay đã chết, giữa việc chọn đến thăm Cha hay không, giữa việc vì sao mãi không có con… Cem đến cuối rồi thì, thứ tạo nên cậu không phải là xương là máu, mà là ngổn ngang vỡ nát, là phân chia đường hướng mãi không dừng lại.

Và những giao lộ định mệnh ấy như được hợp nhất từ truyện dân gian, về những kết cục báo trước; giữa điển tích phương Tây – Hi Lạp – về Oedipus vô tình giết cha và ngủ với mẹ; và phương Đông – Ba Tư – khi Rustam ra tay giết chết Sohrab – con trai mình mà không hề biết. Lại một lần nữa ở hai phía ngược nhau như bị phân tách bởi hai châu lục, Istanbul hợp nhất trong câu chuyện đầy bi kịch gia đình, về người cha giết con hay con trai giết cha, chẳng ai biết được. Dấu chỉ đầu tiên vào đêm cậu ngủ với Nàng – 20 năm trước chính là nhân tình của Cha – ngang vai mẹ cậu; dấu chỉ thứ hai là khi chiếc xô rơi xuống nghiền nát Thầy Mahmut – người trong những nhập nhoạng cậu xem là Cha. Nhưng không, cả hai dấu chỉ ấy chỉ như những linh tính ngầm, bởi Nàng không phải mẹ thật và thầy không phải cha thật. Cái kết hợp nhất chỉ đến 30 năm sau, khi cậu bị giết bởi chính con trai mình – mầm mống vào đêm cậu ngủ với Nàng. Đấy, rõ ràng, một Istanbul ảo ảo thật thật, một bi kịch mờ mờ pha lẫn bởi những bi kịch khác. Orhan Pamuk một cách khéo léo dựng lên một bi kịch mới, bi kịch nơi đất nước nằm ngáng giữa những ngã đường, giữa những lựa chọn. Người đọc bị lôi từ Oedipus như lời ứng nghiệm giết thầy để rồi nhận ra, bi kịch Rustam mới là sau cuối.

Và cũng từ trong những lớp bi kịch ấy, một Istanbul bị xâu xé thành những phân mảnh hiện lên như cơn sóng ngầm vận động trong toàn tiểu thuyết. Nếu 30 năm trước khi Cem đến đào giếng, Öngören đã oằn mình ngăn Đức chiếm ngã Balkan còn Nga qua ngã Bulgaria thì 30 năm sau, nó đã là loài sâu thay vỏ, để thời mà người dân còn tin vào những trò mê tín và cư xử cung kính với người đào giếng nhường cho thời luyện kim máy móc hiện đại. Istanbul đứng đó giữa những ranh giới va chạm địa tầng, giữa bi kịch Đông – Tây, giữa hiện đại – cổ điển, giữa muôn ngã giằng co.

Và cái kết sau cuối, cái chết khi Cem bị giết chứ không giết con trai của mình, mặc dù khẩu súng được ông phòng bị, như có người nói, đại diện cho việc phương Tây vẫn luôn bao hàm chiếm hữu Istanbul. Nhưng ở mặc khác, nó còn đại diện cho những thế hệ tiếp nối, đại diện cho những mơ ước dang dở một thời – trở thành nhà văn, nhà thơ, làm chủ công ty… tất cả rồi đây lại được Enver – con trai của anh và Nàng – tiếp nối. Không nằm ngoài những mạch vận động ngoài luồng, Istanbul dù bị xâu xé những vẫn vận động, tiến lên, dịch chuyển; chỉ là khác đi những giá trị cũ.

*

Khép lại cuốn sách, trải nghiệm đầu tiên với văn chương của Orhan Pamuk mang đến cho tôi một sự hài lòng. Đầu tiên là cách viết nhẹ nhàng, bình thản; nó êm đềm chảy suốt như một lòng sông. Không lên gân, kiểu cách; bằng cách thấu hiểu tâm lý nhân vật và việc sử dụng giai thoại một cách khéo léo; ông đã dựng nên trò chơi số phận kịch tích lồng trong một Istanbul vẫn mãi nằm giữa những luồng xung động. Không hùng tráng cũng không tầm thường; vừa phải, nhã nhặn và truyền đi đúng thông điệp mà tác giả muốn, Nàng Tóc Đỏ là một ghi chép thật sự về sự mất kết nối, về Istanbul hay Thổ Nhĩ Kỳ giao thoa giữa muôn vàn lãnh địa.

Hết.


Đọc tất cả bài viết của bí.


Đọc bài viết

Phía sau trang sách

Những bí mật về Lehman Brothers: Từ Bavaria tới Alabama, từ đỉnh cao tới vực thẳm

Published

on

Đã có thời những người đam mê nghệ thuật trình diễn tại Mỹ luôn cập nhật thông tin về những vở diễn mới, ngay cả khi họ không sống ở New York hay không đủ khả năng chi trả cho những tấm vé đắt đỏ. Thay vào đó, họ “xem” chúng thông qua những kịch bản được xuất bản thành sách1. Kịch bản vở “Cái chết của người bán hàng” của tác giả Arthur Miller2, xuất bản bởi Viking Press, được lựa chọn vào câu lạc bộ những cuốn sách của tháng; hay kịch bản “Ai sợ Virginia Woolf?” của Edward Albee3 cũng kiếm bộn tiền về cho Atheneum với cả hai bản bìa cứng và bìa mềm.

Khi các nhà hát lớn đóng cửa vào tháng Ba, những buổi công chiếu của những vở kịch tiềm năng bị hoãn vô thời hạn. Một số sẽ không bao giờ xuất hiện trở lại, hoặc sẽ không bao giờ trở lại với diện mạo quen thuộc với khán giả. Một trong số đó là vở diễn “Bộ ba Lehman” của nhà viết kịch người Ý Stefano Massini, một thiên sử thi hoành tráng về hành trình đầy thăng trầm của tập đoàn Lehman Brothers.

Massini bắt đầu viết kịch bản cho “Bộ ba tác phẩm về Lehman” (The Lehman Trilogy) vào năm 2008, ngay sau khi công ty phá sản một cách nhanh chóng như tro tàn của điếu xì gà, giữa sự sụp đổ của thị trường tín dụng thế chấp với đầy những khoản nợ xấu. Lần đầu tôi được chứng kiến những tấm ảnh chụp vở diễn tại New York, một người đàn ông trong bộ vest tối màu đang chỉ trỏ trong khối văn phòng lấp lánh, tôi cho rằng vở kịch nói về sự sụp đổ kiểu “căn phòng lò hơi”4.

Đó không phải là tất cả. Vở kịch của Massini đã đi qua quá trình 160 năm lịch sử của tập đoàn, từ khi Hayum (hay chính là Henry) Lehman chuyển từ Baravia tới Alabama và gia nhập ngành kinh doanh sợi cotton. Vở kịch phiên bản Ý kéo dài tới 5 tiếng đồng hồ. Sam Mendes, đạo diễn cho vở kịch công chiếu tại London và New York, đã thu gọn lại còn 3 tiếng rưỡi.

Simon Russell Beale, Ben Miles và Adam Godley trong vở kịch “Bộ ba tác phẩm về Lehman”, về những thăng trầm của Lehman Brothers diễn tại sân khấu Park Avenue Armory ngày 27.03.2019. Ảnh được thực hiện bởi Stephanie Berger.

Bản nguyên gốc của Massini, một tiểu thuyết thơ, đã được xuất bản sang tiếng Anh lần đầu và được dịch bởi Richard Dixon5. Đó là một tác phẩm phi thường, một thứ ngôn ngữ trải dài 700 trang giấy hoàn toàn không có văn nói. Nhưng đây là sự thực, Massini hiện hữu – cái điều mà có thể cảm nhận thấy ngay từ những dòng đầu tiên của tác phẩm. Vở kịch của ông ấy diễn ra thật mạch lạc, uyển chuyển và dồn dập.

Đồng thời, như một tín hiệu, vở kịch của ông ấy xoay quanh những câu hỏi lớn: Bản chất của ba anh em nhà Lehman và hậu duệ của họ là những người hùng hay những kẻ phản diện? Có phải họ đã dẫn dụ linh hồn và thể xác người Mỹ bằng những thực nghiệm, hay họ chỉ đơn giản là những con tu hú đang đẻ trứng vào tổ của loài chim khác? Đây là một câu hỏi rất khó trả lời.

Những lời phê bình có vẻ ít phức tạp hơn. Một trong những lời phê bình chính xác nhất, được đưa ra bởi Sarah Churchwell trong bài viết trên chuyên trang New York Review of Books, bày tỏ quan điểm rằng tác phẩm của Massini vẫn che đậy việc nhà Lehman có dính dáng tới đường dây buôn bán nô lệ tại bang Alabama. Những vở diễn trong tương lai sẽ tập trung và phơi bày rõ ràng hơn vấn đề này.

Henry di cư tới New York. Khi tới nơi, ông ta

ngửi thấy sự thối rữa của thành phố New York,
bao quanh mình:
một hỗn hợp buồn nôn của thức ăn gia súc, khói bụi và mọi loài nấm mốc,
thật sự, thậm chí lỗ mũi của ông ta chẳng còn cảm nhận gì nữa,
thành phố New York mà ông hằng ao ước
trông có vẻ tồi tệ hơn cái chuồng gia súc của cha,
ở miền xa nước Đức, ở Rimpar, Bavaria.

Henry Lehman di chuyển về phía Nam, tới bang Alabama, vì một ngày mai tươi sáng hơn. Bertolt Brecht, một người Bavaria khác, chưa từng tới Alabama khi viết “Bài hát Alabama” (hay còn gọi là “Mặt trăng của Alabama”) vào những năm 19206. Người ta tự hỏi Henry mong đợi điều gì ở đó. Ông ấy tới, giống như hai người em ngay sau đó. Họ luôn tất bật, để đảm bảo nguyên vật liệu của họ là tuyệt vời nhất với mức giá hấp dẫn nhất.

Họ hoàn hảo, nếu không muốn nói, họ là hình mẫu trung gian lý tưởng trong quan niệm của người Mỹ. Họ trở thành nhà môi giới, mua sợi cotton và bán lại chúng ở đâu đó. Công việc kinh doanh của họ mở rộng sang lĩnh vực cà phê, dầu mỏ và than đá, với cả điện lực, đường sắt, sản xuất máy bay, truyện tranh, điện ảnh Hollywood và lắp ráp máy tính. Họ tham gia vào lĩnh vực ngân hàng, và thế là câu hỏi rốt cuộc họ đang làm gì ngày càng trở nên trừu tượng.

Người ta sẽ nhanh chóng đọc tới đoạn này:

Đầu tiên: khi chúng ta đang kinh doanh
mọi người đưa chúng ta tiền
và chúng ta đưa họ một cái gì đó đổi lại
Bây giờ chúng ta đã trở thành một ngân hàng
mọi người vẫn đưa chúng ta tiền
nhưng chúng ta không đưa trả lại gì nữa
Ít nhất là trong lúc này. Rồi chúng ta sẽ xem xét sau.

Tới cuối cuốn sách, việc tráo đổi nợ nần và những tính toán phức tạp khiến cho mọi người phải tự hỏi, “Ít nhất, bạn đã từng tự hỏi rằng một cái trại chăn nuôi7 như thế liệu có hợp pháp?”

“Bộ ba Lehman” trở nên sống động trên từng trang giấy nhờ có những khoảnh khắc đầy tính người: sự tán tỉnh giữa những cặp vợ chồng; vụ bê bối và lừa đảo; những nỗ lực bất chấp để leo lên tầng lớp cao hơn.

Đoạn hay nhất của vở kịch là khi nhà Lehman muốn có một xếp hạng cao hơn trong ngôi đền Manhattan8, cạnh tranh với những tập đoàn gia đình như Goldmans và Sachses – những kẻ có rất nhiều điểm chung với họ. Massini viết:

Điểm khác biệt duy nhất
vì sự thật nên được phơi bày
chính là sự thật rằng nhà Goldmans
họ kinh doanh một thứ kim loại
gọi là vàng
và họ tự hào về điều đó
nên họ dùng nó làm họ.
Vì thế, và cũng chỉ vì lý do này
họ được xếp vào dãy thứ hai
trong Ngôi đền.”
9

Gia tộc có quá nhiều sự mộng tưởng đẹp đẽ, được nhào nặn bởi những ngón tay ma thuật, nhồi nhét vào đầu những thanh niên đời sau. Họ học được cách đánh bóng tên tuổi thông qua hoạt động từ thiện. Một hình thức tẩy não trong thời gian dài dành cho những thành viên trẻ trong gia tộc.

Anh em nhà Lehman ngày càng thèm muốn những con mồi mới. Massini có một quãng nghỉ để chỉnh sửa lại một số thuật ngữ tài chính. Trước đó, những từ như “vượt trội” hay “đối thủ cạnh tranh” vốn được sử dụng, bây giờ sẽ phải nhường chỗ cho “áp đặt” và “kẻ thù”. Nhà Lehman nắm chặt lấy quyền lực của họ thông qua kiểm soát, kỷ luật và trừng phạt. Khi mà kẻ thù đã bị chinh phục, họ sẽ áp đặt trạng thái Carthage10. Thương trường đã trở thành chiến trường.

Có một sự lệch lạc kỳ dị nhưng sâu sắc trong những bộ phim được sản xuất vào thời kỳ hoàng kim, mà đa phần được nhà Lehman tài trợ. Massini cho rằng những bộ phim đó, hay những diễn viên như John Wayne, đã mãi mãi bóp méo hình tượng nam tính của người Mỹ.

“Người đàn ông nên trao những nụ hôn? Chẳng bằng nhổ toẹt,” Massini viết. “Người đàn ông thấu hiểu? Tốt hơn là anh ta nên cắn càn”. Ông bổ sung thêm: “Năm này qua năm khác, những cư xử tốt đẹp / đã bị cuốn đi bởi hàng tá bộ phim.”

Massini sử dụng một thứ ngôn ngữ tự hào hứng với chính nó, và luôn luôn có khả năng thôi miên người đọc. Tuy nhiên, trong một vài khoảnh khắc, tôi ao ước phải chi mình đang đọc một đoạn thuật ngắn về lịch sử tập đoàn này, nhưng mà, chà, những khoảnh khắc đó cũng hiếm lắm.

Anh em nhà Lehman rất giỏi những việc họ đã làm. Họ còn được ban cho nhiều may mắn. Họ có phần nào đó giống với Rosencrantz và Guildenstern trong vở kịch của Tom Stoppard, những người đã tung được mặt ngửa đồng vàng trong 157 lần liên tiếp.

Công ty nên tiếp tục tung đồng xu cho tới khi, Massini viết:

họ đã đạt được thành công
và rồi họ hối hận.

Hết.

Bún Cứng dịch.

Bài viết gốc được thực hiện bởi Dwight Garner, đăng tại The New York Times.

Chú thích:

  1. Nguyên văn không có, dịch giả bổ sung để làm rõ nghĩa cho đoạn văn.
  2. Nguyên văn: vở kịch “Death of a Saleman” của nhà viết kịch Arthur Miller người Mỹ, được công chiếu trên sân khấu Broadway vào tháng 2 năm 1949. Vở kịch đã mang lại giải Pulitzer và giải thưởng Tony cho vở chính kịch hay nhất năm 1949.
  3. Nguyên văn: vở kịch “Who’s Afraid of Virginia Woolf?” của nhà viết kịch Edward Albee, được công chiếu trên sân khấu Broadway năm 1963. Vở kịch cũng mang lại giải thưởng Tony cho vở kịch hay nhất năm 1963 và được dựng thành phim năm 1966 bởi đạo diễn Ernest Lehman.
  4. Nguyên văn: Boiler-room, từ chuyên ngành trong kinh doanh, nói về một phòng làm việc của dân bán hàng tài chính, trong đó, những tay bán hàng gọi điện cho các nhà đầu tư tiềm năng và dùng mọi cách để thuyết phục họ bất chấp thủ đoạn.
  5. Richard Dixon (1956): Dịch giả, tiểu thuyết gia rất nổi tiếng người Anh với chuyên môn sâu về văn học Ý.
  6. Ý kiến dịch giả: trong câu này, ý người viết muốn ám chỉ suy nghĩ của Henry lúc đó, chưa từng tới Alabama nhưng tưởng tượng ra những điều tốt đẹp tại đó.
  7. Nguyên văn: rodeo – theo nghĩa Mỹ, nó chỉ cuộc tập trung gia súc tại các trại chăn nuôi để đóng giấu. Ý nói nơi tập trung hỗn tạp và làm những công việc bẩn thỉu.
  8. Nguyên văn: Mahattan temple. Tại Mahattan, New York có một kiến trúc tên gọi Mahattan temple. Tuy nhiên, trong đoạn văn này, cũng có thể hiểu người viết đang nhắc đến Temple of Capitalism – ngôi đền tư bản nhắc tới nhóm những Ngân hàng và Tổ chức tài chính lớn hoạt động theo kiểu tư bản tại phố Wall, Mahattan, New York.
  9. Tác giả muốn mỉa mai về các hoạt động của những ngân hàng lớn, kinh doanh quá nhiều ngành và nhiều thủ đoạn.
  10. Thuật ngữ “Hòa bình Carthaginian” xuất hiện khi đế chế La Mã tấn công thành phố Phoenicia của Carthage, một kiểu hòa bình giả vô cùng tàn bạo khi hoàn toàn nghiền nát kẻ thù, tiêu diệt hết người cầm quyền cũ, tiêu diệt quân đội và phá hủy hoàn toàn thành phố.

Đọc bài viết

Phía sau trang sách

Đỗ Quyên đỏ trên Bình nguyên

Published

on

Làm sao chúng ta có thể trốn thoát? Lưới ở trên và bẫy ở dưới. Chạy là chúng ta chết.

Nhưng loài lau sậy là không hủy diệt được. Chúng không sợ mặn và sinh tồn bừa bãi. Khi tôi nghĩ chúng biến đi rồi, chúng liền quay trở lại. Chúng mọc bất kì chỗ nào. Dù đó là muối.

Văn chương châu Á từ trước đến nay phần lớn vẫn luôn gắn liền với bối cảnh lịch sử. Đó có lẽ là lý do khi đọc văn học Hàn Quốc ta sẽ bắt gặp phong trào sinh viên, đọc Iran là Cách mạng Hồi Giáo hay Ấn Độ là thời kì đầy biến động dưới thời Indira Gandhi. Cùng chung một đặc điểm đó, nhắc đến Trung Quốc, điều ấn tượng nhất có lẽ là một trong những thời kì đen tối nhất của lịch sử đất nước này – Đại Cách mạng Văn hóa, xuất hiện trong văn chương của Mạc Ngôn, của Giả Bình Ao, của Lưu Chấn Vân, của Vương Mông… Trong số những tác gia kể trên, Anchee Min với Đỗ Quyên đỏ và Tất Phi Vũ với Bình nguyên dường như là hai tác phẩm có sự tương đồng về mặt nội dung, bối cảnh và tiếng nói về một thời đoạn rất nhiều biến động. Ở đó ta thấy được rất nhiều thứ: từ cuộc sống đè nén của tầng lớp trí thức đến những âm mưu tranh giành quyền lực, để từ trong đó bản chất con người hiện ra, giá trị xuống thấp và trên hết, nhiều dạng người ngợm lần đầu được phép tung bay.

Anchee Min viết Đỗ Quyên đỏ như trải nghiệm thực của bản thân mình. Phần lớn những chi tiết trong tiểu thuyết này là cuộc đời thực của bà, từ ý nghĩa tên mình đến các anh, chị em; từ ký ức doanh trại đến khi bước chân vào hãng phim, sau đó đến Mỹ và định cư hẳn. Có thể nói, với Anchee Min, Đỗ Quyên đỏ dường như trở thành máu thịt, thành một cái ung nhọt không thể không viết. Những ký ức về thời kỳ ấy như dây thường xuân quấn quanh cổ bà, càng buông lơi chúng càng thít chặt, và có cảm giác, chỉ có viết chúng mới nới ra đem lại hơi thở. Trong khi đó, với Tất Phi Vũ, giai đoạn Đại Cách mạng Văn hóa gắn liền với tuổi thơ ông, của những đấu tranh rầm rộ và những sự thật muốn quên. Nói thế để hiểu rằng, với cùng một chủ đề, Anchee Min gắn bó máu thịt của mình vào đó, là tiếng thở dài, là lời giải tỏa cho một số phận đã bị nhấn chìm. Trong khi với Tất Phi Vũ, ông đứng đó và tái hiện hoạt cảnh của bầu không khí ông từng hít thở, không là máu thịt, nhưng ít nhiều vẫn còn lưu lại trong huyết quản ông, một sự thân quen tưởng như xa lạ.

Với hai sự gắn bó khác nhau, hai cảm quan khác nhau hướng cùng về một thời kỳ, hai tiểu thuyết cũng có những khởi đầu khác nhau. Nếu Tất Phi Vũ hướng về nông thôn, là cái nôi rất thường thấy khi được tái hiện trong văn chương của Mạc Ngôn, của Lưu Chấn Vân; thì Anchee Min lựa chọn một nơi đầy học thức và sôi nổi hơn – Thượng Hải, nơi bà sống cùng gia đình từ những ngày đầu. Ở đây, nếu Tất Phi Vũ mở ra không gian của những ruộng mạch trải ngàn, của vụ lúa – vụ mạch, của người nông dân chất phác, hiền lành nhưng cam chịu; thì Anchee Min lại tái hiện những trí thức nơi chốn phồn hoa với cơn bão chỉ vừa chớm đến. Ở điểm này, cả hai tiểu thuyết cộng hưởng vào nhau, cho thấy bộ mặt của Trung Quốc ở cả hai phía thành thị – nông thôn của một thập kỷ vô cùng biến loạn.

*

Nếu Mạc Ngôn có vùng Cao Mật, Lỗ Tấn có Vị Trang, Trương Ái Linh hay Kim Vũ Trừng có Thượng Hải, thì may thay; ở đây Tất Phi Vũ có làng họ Vương. Bao nhiêu hỉ nộ ái ố đều xoay chuyển diễn biến trong ngôi làng này. Theo chân Đoan Phương – một thanh niên mới lớn với gia cảnh phức tạp, ở cùng một nhà với bố dượng, con mẹ, con bố; anh sớm chán nản và đâm ra không có phương hướng. Đến tuổi cập kê, anh rơi vào lưới tình với Tam A, nhưng không may bị cả hai bên gia đình ngăn cấm. Tam A vì muốn chứng minh tình yêu của mình, uống thuốc sâu đóng kịch tự vẫn như Shakespears thời hiện đại. Nhưng trêu ngươi thay, trên đường đến bệnh viện lại bị truyền nhầm sôđa thay vì truyền dịch, dẫn đến cái chết tức tưởi của người con gái hết lòng vì tình.

Đoan Phương từ đây căm ghét mọi thứ, chuyển đến chuồng lợn của lão Gù, học nuôi lợn và lờ mờ nhận thức chỉ có con đường đi bộ đội, đứng vào hàng ngũ của Đảng mới là lựa chọn sáng suốt. Nhưng chướng ngại lớn nhất lại là Ngô Mạn Linh – bí thư chi bộ, người thầm thương trộm nhớ anh nhưng vì sĩ diện một hôm uống rượu đã đập đầu vái lạy cô, làm cả hai người như đứng trên hai bờ vực thẳm. Kết thúc câu chuyện cũng là lúc Ngô Mạn Linh phát bệnh dại, cắn vào Đoan Phương và nói câu cuối: “Đoan Phương, cuối cùng em cũng bắt được anh rồi!”

Còn Đỗ Quyên đỏ là câu chuyện của nhân vật “tôi” – một Hồng vệ binh từ trong trứng nước, con gái của một gia đình tri thức, đến tuổi và bị dời đến nông trường Lửa Đỏ – nơi sát biển Đông, đất không thể cấy, nước không thể uống. Từ đây, cô bắt gặp Nghiêm – đại đội trưởng của nông trường và cảm nhận được sự đồng cảm. Hai người cùng nhau đấu tranh với Lu – người ham mê quyền lực và luôn mong muốn thay thế chỗ Nghiêm. Càng ngày cả hai nhận ra tuổi trẻ, sắc đẹp và mọi thứ của họ rồi sẽ chôn vùi nơi nông trường ấy. Nhưng may mắn thay, vở kinh kịch Đỗ Quyên đỏ của Giang Thanh hay Mao phu nhân – đang tuyển diễn viên để phổ biến tinh thần Cách mạng vô sản đến đại đa số quần chúng. “Tôi” may mắn lọt vào mắt xanh của Giám sát ủy viên, trở thành tình nhân của ông, đóng vai Đỗ Quyên đỏ. Nhưng lịch sử không dừng ở đó. Đến cuối tác phẩm là lúc Mao qua đời, đế chế Giang Thanh bật gốc, cuối cùng Đỗ Quyên đỏ không được công chiếu và mãi mãi chìm sâu vào tầng tầng lớp lớp thời gian, chỉ còn lưu lại ở trong ký ức.

Dù ít hay nhiều, với cả Bình nguyênĐỗ Quyên đỏ, cả hai đã cho thấy một Trung Quốc vô cùng biến loạn dưới thời Cách mạng Văn hóa. Ở đó cuộc sống của con người bị đè nén, ngạt thở bởi những cứng nhắc gắn khung của Hồng vệ binh, của loa tuyên truyền. Những người phục vụ Cách mạng không có gì hơn là cuộc đua tranh quyền lực. Từ tận cùng tầng lớp nông dân như Đoan Phương – Hỗn Thế Ma Vương; đến cao hơn – những chỉ huy Cách mạng như Ngô Mạn Linh, như Nghiêm, như Lu. Và cao hơn hết, là Giang Thanh, là Hoa Quốc Phong, là Đặng Tiểu Bình… Một thời đoạn sản sinh đầy đủ hạng người, đa thể xúc tu của loài bạch tuộc vươn vòi vào trong nhân dân; từ đó phóng mực, tháo tua hay ngụy trang vào trong lịch sử, làm nên thời đại đen tối vô cùng muốn quên.

*

Cái ngột ngạt ấy đè nén người ta không chỉ về cái ăn, cái mặc, nơi ở, chốn về, về sự công bằng – bình đẳng; mà còn về tình cảm lứa đôi, tình yêu nhục dục. Dễ nhận thấy ở cả hai tiểu thuyết trên, Anchee Min và Tất Phi Vũ đều xây dựng sự đè nén ấy bằng ngọn lửa dục tình. Nếu ở Bình nguyên là sự dằn vặt của Ngô Mạn Linh – người “là đàn ông, chẳng phải đàn bà. Hai tay hai súng, chẳng có ngày đêm”. Cô bị gắn chết bởi cái danh bí thư chi bộ, từ đó bản năng đàn bà trong cô dường như cũng chết theo. Cô tự dối mình về vị trí, về những vai trò cô đang mang tên; nhưng trước những đêm lạnh giá, sự tò mò về thân thể hay sức nặng của Vô Lượng – chú chó cô nuôi – vẫn luôn mang đến sức nặng của người đàn ông cô hằng mong ngóng. Dẫu nhìn ở góc độ nào, tình cảm bị đèn nén của Đoan Phương – Tam A – Ngô Mạn Linh làm nên cái ngột ngạt của thời khắc ấy. Họ là con người của thời đang yêu nhưng gục ngã và tự kiềm chế nhau ngay trong bản ngã, làm nên một sự kiềm giữ vô cùng nguy hiểm, để rồi chính từ trong đó, những bi kịch câu chuyện mới dần lộ ra.

Hơn một cấp nữa, Anchee Min bằng cảm quan nhạy bén và sự tinh tế của người phụ nữ đã viết nên cái đè nén dục tính vô cùng khiêu gợi. Ở đây là mối quan hệ giữa Nghiêm và “tôi”. Hỏi họ có phải một đôi yêu nhau kiểu Carol của Patricia Highsmith không cũng thật khó trả lời. Ban đầu, “tôi” đóng vai một người đàn ông thay thế chỗ Báo để đến với Nghiêm. Nhưng sự tiếp xúc xác thịt ấy xuất phát từ rất nhiều chỗ: từ sự đè nén, từ ham muốn cá nhân, từ sự tự huyễn hoặc bản thân. Đến khi sau này, khi chứng kiến cuộc làm tình giữa Báo và Nghiêm ngay trong ngôi nhà chính mình, “tôi” mới chợt nhận ra “chị đang giết chết tình yêu của chúng tôi bằng chính bàn tay chị”. Dù đấy là cuộc tình rất khó xác định, ngay cả khi sau này “tôi” lại đến trong vòng tay của giám sát ủy viên – một người đàn ông mang nét đẹp phụ nữ; nhưng sự thật về bản chất những đụng chạm ấy vẫn còn bỏ ngõ. Chỉ biết rằng là, với cuộc tình rất khó gọi tên ấy, Anchee Min đã vẽ nên không khí ngột ngạt của giai đoạn này vô cùng tinh tế bằng những màu phim như Vương Gia Vệ, tinh tế, đẹp đẽ nhưng đầy chật chội khung hình.

Cái không khí ấy còn được biểu hiện bằng cái thiếu ăn, thiếu mặc trong Bình nguyên của Tất Phi Vũ. Họ quanh năm làm lụng một vụ mạch – một vụ lúa nhưng vẫn chưa bao giờ đủ ăn. Thóc lúa làm hết bao nhiêu đều được chở đến Uỷ ban. Nhưng Uỷ ban chính ở nơi đâu họ cũng không rõ. Còn với người thành thị, cái không khí ấy biểu hiện rõ nhất là khi họ mất đi sự bình đẳng, là khi hai chữ “trí thức” đang hại đời họ. Ở đó không còn công bằng, không có công lý: “Họ xông lên mang theo những chiếc bô đổ đầy phân lên chăn chiếu nhà tôi. Không có cảnh sát […] Hồng vệ binh bắt đầu cướp phá các ngôi nhà. Chẳng một ai đáp lại lời kêu gọi giúp đỡ của chúng tôi. Hàng xóm chỉ đứng nhìn”.

Ngoài bức tranh hiện thực cuộc sống ở nông thôn – thành thị, ngoài những đèn nén ngột ngạt cá nhân; đâu đó vẫn còn lẩn khuất là những đam mê tham vọng quyền lực, từ đó bản chất con người, giá trị con người hay nói đúng hơn từng dạng người ngợm được lúc hiển hình. Họ sống trong một thời đoạn bị giam hãm về ý thức, mọi thứ trích dẫn được lôi từ cuốn Mao tuyển mà không suy nghĩ, tính toán một cách thiệt hơn. “Họ nhảy từ các cao ốc xuống để tỏ lòng trung thành với ông Mao. Có nghĩa cái chết thể xác chẳng là gì, nhẹ như lông hồng. Chỉ khi chết vì nhân dân, cái chết đó mới nặng hơn núi”.

Từ những tham vọng hẹp hòi, bản chất tị hiềm dần dần lột sạch trút bỏ xiêm y miệng đời vẫn thường hay thấy. Vì tham vọng cá nhân mà Hỗn Thế Ma Vương có thể cưỡng hiếp Ngô Mạn Linh để rồi để lại vết thương mãi mãi trong cô, để từ đó cô nuôi Vô Lượng, cũng là nguồn cơn cho cơn bệnh dại ở phía sau cùng. Cũng vì quyền lực mà Nghiêm và Lu luôn luôn thù địch, nghĩ bao mưu kế kiếm chuốc hại nhau. Họ ở đó, nhưng đồng thời không ở đó. Họ là xác không hồn, hay hồn không xác, không ai biết rõ. Đến cuối rồi thì, Đỗ Quyên đỏ chẳng phải là vở kinh kịch của riêng Giang Thanh – là vở ca kịch tái hiện cuộc đời của bà, từ người ưu tú trở thành vô dụng trong chính quyền Mao, từ con gà đất đến cái chết thiêu rụi trở thành phượng hoàng? Nhưng loài giống đó chỉ có trong truyện cổ tích, đến cuối rồi thì, gà vẫn là gà, Giang Thanh bị bắt và Đỗ Quyên đỏ vẫn mãi chìm trong bóng tối. Nhưng cuộc đua ấy liệu có dừng lại?

*

Anchee Min và Tất Phi Vũ bằng hai hướng tiếp cận khác nhau đã cho thấy một thời biến loạn vô cùng đen tối của lịch sử Trung Quốc. Bằng cuộc sống đè nén ngột ngạt và những trò chơi vương quyền chưa đến hồi kết, cả hai tác gia cung cấp cho ta góc nhìn vào trong bản chất con người ở thời đoạn ấy. Nói như một câu của nhân vật Nghiêm, Đây là một trại điên, cái nông trường Lửa Đỏ này. Mở rộng ra hơn, Trung Quốc ở thời gian ấy là một nồi sôi với sự đè nén lên đến cùng cực. Bình nguyên từng đứng ở vị trí thứ hai trong 10 tiểu thuyết hay nhất Trung Quốc năm 2005 không hẳn là sự bất ngờ, nó còn được dịch sang cả tiếng Pháp như cách chứng minh cho giá trị mình. Anchee Min sau này còn được biết đến với bộ tiểu thuyết viết về Từ Hy, nhưng Đỗ Quyên đỏ vẫn luôn là một dấu son chói lọi rất khó thay thế trong văn nghiệp bà. Hai tác giả, hai tác phẩm và một thời đoạn đã quá đảo điên.

Hết.

Ngô Thuận Phát

*

Những cuốn sách viết về thời kỳ Đại Cách mạng Văn hóa



Đọc tất cả bài viết của Ngô Thuật Phát.


Đọc bài viết

Cafe sáng