Nối kết với chúng tôi

Chuyện người cầm bút

7 câu hỏi với tác giả Nguyễn Hoàng Mai

Tôi tự hỏi, tại sao cô gái này lại sử dụng một lối viết mềm mại, chênh vênh, hư ảo để miêu tả những câu chuyện buồn và u uất đến nhường ấy?

Đăng từ

on

Nguyễn Hoàng Mai

Tác phẩm đã in: Đung đưa trên những đám mây, Bây giờ mình đi đâu

Trong profile của Nguyễn Hoàng Mai, chẳng có điểm nào quá nổi bật. Một cô gái sinh năm 1991, tốt nghiệp khoa Báo chí truyền thông Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn TP.HCM. Mai say mê văn học Nhật Bản, hiện đang học tập và làm việc ở Tokyo. Muốn hiểu về con người Hoàng Mai, nhất định phải đọc văn Hoàng Mai. Bạn sẽ nhận ra đằng sau đôi mắt tròn là những suy nghĩ phức tạp, là những giãy giụa trong vòng cuốn sâu mang tên “tuổi trẻ”.

Tác phẩm đầu tay của Mai, Đung đưa trên những đám mây, xoay quanh những giấc mơ vụn vỡ. Nhân vật của cô lột tả nỗi đau của xã hội hiện nay: những hi vọng và thất vọng tồn tại song song trong lòng những người trẻ tham vọng, sự rạn nứt của gia đình, tình yêu đồng giới và khác giới, những cô gái đáng thương bị lạm dụng từ khi còn nhỏ và mang theo nỗi cô độc câm lặng để lớn lên. Cuốn sách được hoàn thành năm Mai 21 tuổi, khi cô vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường.

Tập truyện ngắn Bây giờ mình đi đâu, đúng như tựa đề, tiếp tục khai thác sự phức tạp của người trẻ: những hối tiếc về giấc mơ đã qua, sự lạc lối trong hiện tại và sợ hãi cho tương lai. Nhà văn Nhật Chiêu bình luận, “Đọc Nguyễn Hoàng Mai, ta lạc”. Đọc văn cô viết như lao vào một đường hầm xoáy sâu, kéo dài rồi bung tràn ra một mảnh đất hỗn loạn những cảm xúc. Trong không gian trắng xóa ấy, vang lên những câu hỏi nghẹn thở: “Hạnh phúc là gì? Tình yêu là gì? Ta có quay ngược thời gian về quá khứ được không? Ta có vượt không gian nhảy xuyên vào một thế giới khác được không?” Văn của Mai không phải để khám phá thế giới mà để đào sâu nội tâm con người. Hơn hết, đọc văn Mai, tôi hi vọng bạn có thể nhận ra mình, hoặc tìm thấy một mình đã mất.

Với những tâm tư như thế, Bookish đã có cuộc hẹn gặp Mai, dường như để tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi: Tại sao cô gái này có lại sử dụng một lối viết mềm mại, chênh vênh, hư ảo để miêu tả những câu chuyện buồn và u uất đến nhường ấy?

BTV Khánh Nguyên (K.N): Cả hai tác phẩm đã xuất bản của Mai, tiểu thuyết Đung đưa trên những đám mây (phát hành tháng 4.2018) và tập truyện ngắn ra mắt đúng một năm sau Bây giờ mình đi đâu (phát hành tháng 4.2019), đều nói về sự lạc lối, chông chênh, nỗi cô đơn, sự phù du trong cuộc đời, tình yêu của những người trẻ. Bạn viết từ những suy nghĩ, trải nghiệm của riêng mình, hay từ việc quan sát những bạn bè đồng trang lứa hay tìm cảm hứng từ những nguồn nào khác?

Nguyễn Hoàng Mai (N.H.M): Thật ra mình thích học văn từ nhỏ, say mê với những cuốn sách, để rồi tìm thấy sự bình yên trên những trang viết, thoải mái và là chính mình nhất khi được viết. Hai tác phẩm được xuất bản của mình đều xuất phát từ nhu cầu nội tại, rồi mình cũng đã tìm kiếm một cái “tứ”, để truyền tải được điều cốt lõi nhất muốn gửi gắm. Viết lách có lẽ là sự khai phá từ sâu trong, chính ngòi bút và trí tưởng tượng sẽ làm rõ ràng hơn, mang lại sự sống cho câu chuyện vốn chỉ từ những chấm phá, ý tưởng ban đầu. Văn chương đối với mình như một con đường dài, có thể không hề êm ả, lại đòi hỏi nhiều kiên nhẫn, và để tìm kiếm những đồng cảm, đồng điệu từ trái tim, tâm hồn của bạn đọc phải chăng nên bắt đầu từ hành trình nội tâm của chính người viết, đôi khi mình đã nghĩ như vậy.

K.N: Một số bài báo đã đề cập đến chủ đề “Càng trưởng thành, càng cô đơn” hay “Sự kiệt quệ của tuổi trẻ” – một thực trạng mà giới trẻ hiện đại đối diện mỗi ngày, bản thân cũng là một tác giả và là một người trẻ, Mai có suy nghĩ gì về vấn đề này?

N.H.M: Bản thân chúng ta, dường như sớm hay muộn đều phải đối mặt với cô đơn. Có lẽ không hẳn càng trưởng thành càng cô đơn mà, càng lớn lên ta càng cảm nhận rõ ràng hơn sự hiện hữu từ những hình bóng của nỗi cô đơn xung quanh mình. Vấn đề ở đây, tại sao chúng ta lại sợ cô đơn? Phải chăng vì thấy bất an hơn khi chỉ có một mình, ta sợ ngay cả khi chỉ mới cảm giác rằng mình bị bỏ lại, khi phải nhìn thẳng vào những vấn đề tưởng như không bao giờ kết thúc của bản thân. Mình cũng từng trải qua những thời khắc hoang mang, liêu xiêu như vậy. Và dường như đó là điều bình thường nhất của tuổi trẻ.

Vì sợ cô đơn nên đôi khi ta phụ thuộc vào nhiều thứ bên ngoài như mạng xã hội, điện thoại di động… Nếu một lần thử dừng lại, nhìn thẳng vào sự cô đơn, bất an trong trái tim – sớm muộn cũng xảy đến – đó là cơ hội khiến ta hiểu rõ bản thân hơn. Từ hiểu rõ sẽ chấp nhận được những khuyết điểm của chính mình, qua đó biết mình thực sự muốn gì, cần gì. Việc trưởng thành thông qua đối diện với nỗi cô đơn luôn đau đớn nhưng sẽ khiến nội tâm trở nên vững chãi hơn.

K.N: Viết là một kĩ năng rất cần trong cuộc sống, đặc biệt là để bày tỏ suy nghĩ của bản thân. Nhưng hiện nay khá nhiều bạn trẻ lười và ngại viết. Bạn có kinh nghiệm gì để chia sẻ cùng bạn đọc để việc viết không còn quá khó khăn?

N.H.M: Mình tin rằng mỗi chúng ta đều có những câu chuyện độc đáo từ những trải nghiệm cá nhân. Mỗi chúng ta đều những nỗi niềm mà bằng việc viết ra trên giấy sẽ khiến mọi thứ có hình hài, câu chuyện của bản thân trở nên mạnh mẽ hơn. Nếu có nặng gánh tâm tư chỉ bằng việc viết ra, sẽ khiến lòng mình dịu bớt. Viết, dường như cũng là một cách tìm hiểu, thăm dò bản ngã của mỗi người.

Viết lách có nhiều cái lợi là thế nhưng tuổi trẻ ngày nay ngại viết có lẽ vì… thiếu thời gian, vì cho rằng có nhiều thứ hay ho hơn việc ở một mình và cắm cúi vào những trang văn. Riêng mình, có một trò chơi nhỏ đã học từ một lớp dạy viết truyện ngắn tham gia hồi học Đại học. Đó là, khi rảnh rỗi, chỉ cần ngồi xuống viết ngẫu hứng, tự do bất kỳ thứ gì trong trí óc, đến khi trống rỗng những suy nghĩ hoặc tự mình muốn dừng lại. Có thể không cần đọc ngay nhưng khi nhìn lại những trang viết tuy rất vội vã đó, ta có thể nhận ra một điều gì. Dần dà khi viết nhiều, có thể hình thành thói quen khiến viết lách không phải là công việc quá gò bó, khuôn mẫu. Những gì bản thân suy nghĩ, cảm nhận sẽ tự nhiên tuôn trào trên những con chữ.

K.N: Top 3 tác giả Mai yêu thích nhất? Họ có ảnh hưởng như thế nào đến cách viết của bạn?

N.H.M: Ba tác giả mà mình yêu thích đó là Dostoevsky, Kawabata Yasunari và Murakami Haruki. Ngoài ra mình còn thích những truyện ngắn của Raymond Carver, Ivan Bunin. Mình thích tính thiền thuần Nhật trong những trang viết của Kawabata Yasunari, kỹ năng phân tích tâm lý nhân vật sắc bén của Dostoevsky, sự tinh tế trong từng chi tiết tưởng nhỏ nhất của Ivan Bunin, sức sáng tạo, xen lẫn màu sắc thời đại trong văn chương Murakami Haruki. Thích đọc truyện của họ là vậy, nên có lẽ chính bản thân đã bị ảnh hưởng trong chất văn từ trong vô thức, nhưng để học tập cụ thể về bút pháp từ những bậc thầy này với mình vẫn còn một chặng đường khá xa.

K.N: Nếu tất cả những cuốn sách đều biến mất và bạn chỉ có quyền giữ lại duy nhất một cuốn, bạn sẽ chọn cuốn nào?

N.H.M: Mình sẽ hiểu câu hỏi theo hướng là, không phải tất cả các cuốn sách đều biến mất trên thế giới này mà một giả sử có khả năng xảy ra hơn, mình chỉ được phép giữ một cuốn sách cho bản thân. Nếu phải sống trên hoang đảo chẳng hạn, mình sẽ phân vân giữa hai cuốn đó là “Anh em nhà Karamazov” của Dostoevsky và “Ruồi trâu” của Ethel Lilian Voynich. Có lẽ mình sẽ giữ những cuốn sách khác trong tâm trí, và viết ra những tác phẩm cho bản thân đỡ buồn khi không còn sách để đọc.

K.N: Theo Mai, điều gì làm nên một quyển sách hay? Quyển sách nào khiến bạn xúc động nhất?

N.H.M: Theo kinh nghiệm, mình sẽ không bị xúc động bởi một cuốn sách đồ sộ hoặc vĩ đại – vì điều này không quyết định đến cảm xúc – mà thường rung cảm nhiều hơn bởi cuốn sách chạm đến một phần nào trong chính mình, mà bản thân cũng không thấy, vô tình phong lại hay đã giấu kín quá lâu. Cũng như vậy, cuốn sách hay, có lẽ có khả năng chạm đến những cảm giác sâu trong nội tại như một người tri kỷ, có thể là cung bậc buồn, rất buồn, nhưng những cảm giác đó đôi khi khiến mình vỡ òa hạnh phúc vì được cảm giác kết nối. Hơn nữa, cuốn sách hay sẽ có khả năng làm thay đổi chính bản thân mãi mãi.

Mình nghĩ, sách không phải là những dòng chữ cụ thể nằm trên giấy, mà lửng lơ đâu đó giữa những ý nghĩ, tư tưởng sách mang lại. Cuốn sách vô hình này sẽ theo người đọc đến suốt cuộc đời.

K.N: Sống ở Nhật, điều gì ở người Nhật khiến Mai cảm thấy đồng cảm nhất? Điều gì khiến bạn cảm thấy khó hiểu nhất?

N.H.M: Điều mình đồng cảm, hay nói đúng hơn là nể phục đó là sự bình tĩnh trước thiên tai của người Nhật. Mình nhớ hình ảnh sau ngày xảy ra động đất lớn năm 2016, người người vẫn xếp hàng trên những chuyến tàu điện một cách trật tự im lặng, không hề hỗn loạn. Chữ “hòa” có thể bắt gặp thường ngày trong cảnh quan ở Nhật Bản, mình thích cách người Nhật tôn trọng thiên nhiên, giữa thành phố lớn, vẫn còn những hàng cây, những con kênh trong vắt, trước nhà người dân thường trồng nhiều cây hoa, cho mình cảm giác họ sống rất an nhiên hài hòa với tự nhiên.

Ngược lại, mình cảm thấy khó hiểu về sự cứng nhắc từ các quy tắc tồn tại khá nhiều trong cuộc sống ở Nhật. Ví dụ, khi bước vào cuộc phỏng vấn tất cả mọi người đều mặc cùng kiểu vest, được khuyên nên để một kiểu tóc, cách gõ cửa, cúi chào đều được quy định cụ thể. Người Nhật dường như ít tôn trọng sự khác biệt của cá nhân, thậm chí có câu thành ngữ nổi tiếng, 出る杭は打たれる (tạm dịch, cái cọc nhô lên sẽ bị đóng cho bằng những cây cọc khác). Dường như người Nhật có xu hướng làm những việc giống nhau, cá tính và sự nổi bật sẽ dễ bị gạt bỏ để duy trì sự hài hòa chung. Thêm nữa ở Nhật tồn tại những vấn đề xã hội đặc thù như những cái chết trong cô độc của người già, Karoshi (những cái chết vì làm việc quá sức), Hikikomori (hiện tượng những người giam mình trong căn phòng, khước từ việc tham gia vào đời sống xã hội trong thời gian dài)… Thậm chí gần gũi nhất với mình như những chuyến tàu điện vào giờ đi làm hoặc giờ tan tầm ở Nhật vẫn là những trải nghiệm không hề dễ chịu.

Tác giả của Phương Nam Book

Hết.


Tác phẩm & tác giả được Nguyễn Hoàng Mai đề cập

viết bình luận

Viết bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chuyện người cầm bút

‘Đừng gọi tôi là dân nhập cư, hãy gọi tôi là người tị nạn’: Một cuộc phỏng vấn với Viet Thanh Nguyen

Tiểu thuyết gia gốc Việt bàn về văn học tị nạn và khái niệm “thiên tài.”

Đăng từ

on

Người đăng

‘CALL ME A REFUGEE, NOT AN IMMIGRANT’: VIET THANH NGUYEN

Jon Wiener

Viet Thanh Nguyen là tác giả tiểu thuyết The Sympathizer nhận giải Pulitzer năm 2016, đồng thời cũng là người nhận danh hiệu “Thiên tài” từ Quỹ MacArthur. Viet Thanh Nguyen là chủ biên cuốn sách mới Kẻ ly hương, tác phẩm tập hợp 17 bài tiểu luận của 17 tác giả vốn xuất thân là người tị nạn từ khắp nơi trên thế giới.

Nội dung cuộc phỏng vấn đã có sự chỉnh lược.

Jon Wienner (JW): Anh khăng khăng mong muốn người khác gọi mình là người tị nạn chứ không phải là dân nhập cư. Vì sao?

Viet Thanh Nguyen (VTN): Khái niệm “nhập cư” ở Hoa Kỳ rất kiên cố. Chúng ta tự gọi mình là “quốc gia của dân nhập cư”; một phần huyền thoại lập quốc cho rằng dân nhập cư đã đến đây và hiện thực hóa giấc mơ Mỹ. Thậm chí trong khoảnh khắc này của lịch sử, khi thái độ bài ngoại vốn luôn hiện hữu đã dâng đến cao trào, thậm chí những người không ưa dân nhập cư cũng tin vào cái khái niệm “nhập cư” ở trên. Nhưng người tị nạn thì khác. Ở nơi đâu họ cũng là những kẻ không mời mà đến. Họ thuộc về một phạm trù pháp lý tách biệt. Họ thuộc về một phạm trù cảm xúc khác hẳn khi bàn về cách họ trải qua cảnh sống tị nạn – một phạm trù bị khinh thường, thậm chí bị chính những người tị nạn khác coi thường. Sẽ dễ dàng hơn nếu ai đó, như tôi chẳng hạn, quyết định tự cho mình là dân nhập cư hoặc giả vờ là dân nhập cư. Nhưng nếu tôi làm thế, tôi cảm thấy mình đang che giấu sự thật. Tôi cảm thấy những người như tôi, những người nhận được lợi ích từ việc tị nạn, cần phải công nhận sự tồn tại của mình với địa vị tị nạn và cổ vũ cho những người tị nạn mới ngày nay.

“Nhưng người tị nạn thì khác. Ở nơi đâu họ cũng là những kẻ không mời mà đến.”

JW: Anh trở thành người tị nạn năm 1975, khi chỉ mới 4 tuổi. Câu chuyện lúc đó như thế nào?

VTN: Cha mẹ tôi đang trốn chạy khỏi Chiến tranh Việt Nam. Họ ở phe thua cuộc. Họ nằm trong số những người may mắn đã xoay sở trốn thoát được; CIA ước tính có khoảng một triệu người Nam Việt Nam có mối quan hệ với chính phủ Mỹ muốn rời bỏ nhưng không thể. 130.000 người đã đến được Mỹ. Họ được phân bổ về bốn trại tị nạn, và gia đình tôi dừng chân tại trại Fort Indiantown Gap tại Pennsylvania. Đó là nơi ký ức tôi bắt đầu, trong một trại tị nạn – bị chia tách khỏi cha mẹ. Để rời khỏi những trại này, bạn phải có người bảo trợ. Một người bảo trợ nhận cha mẹ tôi, một người khác nhận anh trai 10 tuổi của tôi, và một người khác nữa nhận tôi khi đó 4 tuổi. Khi bạn 4 tuổi, bị chia cắt khỏi cha mẹ là một trải nghiệm khủng khiếp. Ngay lúc này, tôi đang phát ngôn với tư cách là cha của một cậu bé 4 tuổi. Nhìn cậu bé, tôi thấy được chính mình. Tôi tưởng tượng hoàn cảnh ấy hẳn rất đau đớn với tôi – và với cha mẹ tôi cũng thế. Đó là khoảnh khắc ký ức tôi bắt đầu. Tôi chưa bao giờ quên việc mình là người tị nạn – vì chính cảm giác thương đau ấy.

JW: Anh viết trong phần giới thiệu của Kẻ ly hương, rằng “Tôi không nhớ rất nhiều chuyện, và tôi lấy làm biết ơn vì điều ấy.” Vì sao lại thế?

VTN: Nếu bạn từng đọc về trải nghiệm của bất kỳ người tị nạn nào, bạn sẽ hiểu được những con người ấy đã chịu đựng rất nhiều để thoát khỏi cố hương và đặt chân lên quốc gia mới. Trong trường hợp của tôi, của những người Nam Việt Nam, trải nghiệm tị nạn rất kinh khủng. Rất, rất nhiều người đã thiệt mạng. Rất nhiều điều tồi tệ đã diễn ra với những người cố gắng trốn chạy. Vì thời điểm ấy tôi chỉ mới 4 tuổi nên không nhớ được gì. Anh trai của tôi, khi đó 10 tuổi, nhớ rằng có những xác lính treo lủng lẳng trên cây, trên con đường núi mà chúng tôi chạy khỏi thành phố quê nhà, đi bộ 180 cây số đến thành phố cảng để lên thuyền tới được Sài Gòn. Lớn lên, tôi đã nghiên cứu về con đường núi ấy. Nó tắc nghẽn mười nghìn người lính Nam Việt trốn chạy. Đó là một cơn ác mộng. Những người đã chứng kiến chuyện này sẽ không bao giờ có thể quên được. Đó là lý do tôi lấy làm biết ơn vì bản thân tôi không thực sự nhớ những điều ấy, và tôi có cái sự xa xỉ là tái hiện trải nghiệm này từ ký ức của những người khác.

JW: Anh từng phát biểu rằng, những người tị nạn như gia đình anh vừa “vô hình” mà vừa “hiển hiện quá sức rõ ràng”. Anh có thể giải thích ý anh là gì không?

VTN: Tình trạng của chúng tôi rất thường gặp trong những cộng đồng thiểu số hoặc nằm bên lề nước Mỹ (và bất cứ quốc gia nào khác). Chúng tôi vô hình, vì đa số người Mỹ không hề biết hoặc không hề quan tâm đến sự tồn tại của chúng tôi. Vì vậy, khi cuốn sách của tôi vừa ra mắt, nhiều người phản hồi với tôi rằng bản thân họ đã sống trong những năm 1975 và những năm tiếp theo khi người tị nạn Việt Nam bắt đầu xuất hiện tại Mỹ, nhưng “chúng tôi chẳng biết gì về họ, chúng tôi cũng chẳng buồn hỏi han.” Người tị nạn vô hình. Nhưng chúng tôi hiển hiện quá mức rõ ràng khi chúng tôi trở thành một vấn đề, khi gia nhập băng đảng tội phạm hoặc khi hưởng chính sách phúc lợi. Chúng tôi bập bềnh giữa trạng thái vô hình và chướng mắt. Nhưng không hề có khoảng giữa. Chúng tôi không có được sự xa xỉ của sự bình thường như bao người khác.

“Chúng tôi bập bềnh giữa trạng thái vô hình và chướng mắt. Nhưng không hề có khoảng giữa.”

JW: Anh từng có một câu văn tuyệt vời, miêu tả việc vừa là nhà văn vừa là người tị nạn: “tôi vẫn khắc sâu trong lòng mình những ký ức vỡ vụn của việc chính mình là một nạn dân.” Vì sao lại thế?

VTN: Tôi nghĩ rằng sẽ dễ dàng hơn nếu những người từng gánh chịu mất mát nghiêm trọng hoặc trải qua ký ức kinh khủng có thể quên được những việc đó. Đó là điều họ muốn. Tôi đã gặp rất nhiều người tị nạn phủ nhận thân thế của mình – họ muốn được gọi là dân nhập cư. Nếu bạn tự nhận mình là dân nhập cư, bạn hòa nhập. Mọi người sẽ căng tai lắng nghe câu chuyện xúc động về cách bạn đặt chân đến quốc gia này. Còn nếu bạn nói mình là người tị nạn, đó là cách nhanh nhất để cắt đứt một cuộc chuyện trò, bởi vì người ta không hiểu được trải nghiệm ấy. Vì thế, tôi vẫn khắc sâu trong lòng mình những ký ức vỡ vụn của việc chính mình là một nạn dân để nhắc nhở những người tị nạn và những người Mỹ khác rằng chúng tôi có tồn tại. Bên cạnh đó, nó khiến tôi cảm thông với người khác hơn. Nó khiến tôi cảm thông với những nạn dân và những gì mà họ đang trải qua, với tư cách là nhà văn và là một con người. Một số người từng là dân tị nạn nào đó sẽ nói, “Chúng tôi là những người tị nạn tốt. Chúng tôi xứng đáng ở đây. Tất cả những người mới từ Trung Đông, hay ví dụ Syria, họ là những người tị nạn tồi. Họ khác biệt. Chúng ta cần phải đóng sầm cửa vào mặt họ.” Tôi nghĩ điều này căn bản là sai trái.

JW: Mục đích của những cuốn sách như Kẻ ly hương là giúp chúng ta tưởng tượng cuộc đời của người tị nạn, nhưng anh nói trong phần dẫn sách rằng sự tưởng tượng này có thể khiến chúng ta tự lừa phỉnh chính mình. Ý của anh là gì?

VTN: Đây là một phần vấn đề của văn học. Sức mạnh của văn học được xây dựng trên sự đồng cảm: cả sự đồng cảm của tác giả và sự đồng cảm của độc giả – những người khao khát muốn hiểu được những tính cách khác, những con người khác từ những mảnh đất khác. Đây là một điều rất mạnh mẽ, nhưng nó cũng lừa dối vì nó là một sự xa xỉ. Chúng ta muốn biết về tình huống kinh hoàng X và con người đáng thương Y, và khi chúng ta đã đọc câu chuyện của họ, trái tim của chúng ta trở nên ấm áp và trái tim được đánh động. Nhưng chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta chẳng làm gì cả? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta đặt cuốn sách này xuống và nhặt cuốn sách khác lên? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không tham gia vào các tổ chức cứu trợ và quyên góp tiền? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không quyết định chính quyền bằng việc bầu cử? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không biểu tình trên đường phố? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không hành động? Tôi nghĩ đó là hiểm họa của văn chương. Dẫu văn chương đánh thức cảm xúc trong ta, nó cũng dụ dỗ ta rơi vào trạng thái tự mãn rằng mình đã làm được một cái gì đó, đơn giản chỉ bằng việc đọc về trải nghiệm kinh khủng của ai đó.

JW: Gần đây, anh đã viết một bài báo trên tờ The New York Times với tựa đề “Đừng gọi tôi là thiên tài.” Dĩ nhiên, anh là người nhận giải “Thiên tài MacArthur.” Vì sao anh không muốn người khác dùng từ này để miêu tả mình?

VTN: Đầu tiên, hãy để tôi khẳng định rằng mình không viết tiêu đề đó. Cả bài viết thật ra là những vấn đề liên quan đến “thiên tài,” chứ không phải là về chuyện tại làm sao mà tôi không muốn được gọi là thiên tài. Ngày nay, khi chúng ta sử dụng từ “thiên tài,” thường thì ta đang bàn đến một cá nhân nào đó sở hữu một tài năng hay thành tựu đáng kể, và chúng ta hoan hô và nâng tầm người này. Trong trường hợp của tôi, nó liên quan đến cái nhãn dán mà người ta đính lên một người như tôi: một nhà văn đến từ một cộng đồng thiểu số bên lề. Tôi đã được gọi là “giọng nói đại diện cho những người vô thanh.” Rất nhiều nhà văn như tôi đã được gọi như thế. “Giọng nói đại diện cho những người vô thanh” là những gì chúng ta nghĩ đến khi có ai đó viết về những trải nghiệm mà chúng ta chưa từng bắt gặp. Nó đáng nhẽ là một lời khen tặng. Nhưng nó nguy hiểm, bởi vì khi chúng ta gọi ai đó là giọng nói đại diện cho những người vô thanh, những gì ta thực sự đang ám chỉ là ta không muốn nghe tất cả những giọng ấy, những giọng đang tồn tại ngoài kia. Dễ dàng hơn khi chỉ cần nghe từ một người.

Tôi nghĩ điều tương tự cũng đúng với “thiên tài.” Những thành tựu tôi đạt được với tư cách nhà văn một phần xuất phát từ những nỗ lực chăm chỉ từ phía tôi, nhưng cũng một phần bởi vì lịch sử của những người đã hi sinh trước tôi, những nhà văn đã đi trước tôi, những giọng nói đã bị quên lãng. Các tác phẩm của tôi ra đời nhờ vào những tranh đấu xã hội và chính trị của người Mỹ gốc Á, người Mỹ gốc Phi, và những người khác đã tạo ra không gian để người như tôi không bị xét xử và phân biệt đối xử vì sự tồn tại đơn thuần của chính tôi. Tôi không nghĩ mình là giọng nói cho những người “vô thanh,” bởi vì họ thực sự, thực sự rất lớn tiếng. Tác phẩm của tôi thuộc diện văn học, nhưng cũng nằm trong những phong trào xã hội và chính trị có mục đích để đưa ra nhiều tiếng nói, nhưng cũng đồng thời thay đổi thời thế, để không còn ai “vô thanh” ngoài kia nữa.

Hết.

Mèo Heo dịch.

Bài viết gốc được thực hiện bởi Jon Wiener, đăng tại The Nation.


Tìm hiểu thêm về tác phẩm Kẻ ly hương

Đọc bài viết

Chuyện người cầm bút

Một góc nhìn tiếc nuối về ba nữ nhà văn “suýt” có tên trong bảng vàng Nobel Văn học 2019

Trong số 116 người từng có vinh nhận được nhận giải Nobel Văn học, chỉ có 15 người là nữ. Con số thoạt nhìn bất hợp lý gây ra rất nhiều tranh cãi, đặc biệt về nguồn cơn của sự thiếu cân bằng này.

Đăng từ

on

Người đăng

Có phải vì sự thiên vị của Hội đồng Nobel, hay do các tác gia nữ “kém tài” hơn những đồng nghiệp nam? Dưới đây là những cảm nhận và phân tích về ba nữ nhà văn, nhà thơ từng được kì vọng mang lại vinh quang văn học cho nữ giới – Margaret Atwood, Tàn Tuyết Anne Carson – những nhân vật mà người viết tin rằng, họ xứng đáng xuất hiện trong bảng vàng Nobel Văn học 2019.

1. Margaret Atwood – Những con đường Man Booker

Ảnh: The Times

“Với những điều như thế, dĩ nhiên tôi đồ chắc rằng Margaret sẽ bị Viện đá ra khỏi đường đua vốn bảo thủ về mặt chính trị…”

Sau lần Margaret bắn một tràng chục tweets phản pháo lại dư luận hồi #MeToo, cùng cả những cánh dao đâm từ mọi lúc mọi nơi về tính nữ quyền (mà bà luôn chối bỏ) trong lần lượt các tác phẩm lớn: The Edible Woman, The Handmaid’s Tale, The Ponepoliad, The Heart Goes Last, đặc biệt bộ ba truyện hậu tận thế khổng lồ, MaddAddam. Có thể nói, bà là nhà văn của tai tiếng. Những lời cáo buộc nặng nề từ các nhà văn, truyền thông và báo chí, bộ trang phục màu đỏ với mũ trùm mặt xuất hiện một thời ở khắp các cuộc bãi công đòi giảm giờ làm ở Mỹ. Với những điều như thế, dĩ nhiên tôi đồ chắc rằng Margaret sẽ bị Viện đá ra khỏi đường đua vốn bảo thủ về mặt chính trị (sau khi Handke năm nay ẵm giải thì ý kiến đó lung lay đôi chút, nhưng ai mà biết những năm sau). Nhưng dù sao, đã có vòng tay của Man Booker rộng mở hứng bà về, với tổng số sáu cuốn sách lọt vào vòng chung khảo và không chỉ một lần trúng cử, lần gần đây nhất là The Testaments vài ngày trước. Dĩ nhiên, bằng một số giải thưởng lớn nhỏ, đã chứng tỏ được sự hùm oai của những cuốn sách “Margaretian”.

Khó mà không nhắc tới Margaret với tư cách một nhân vật đa tài trong hệ thống các nhà văn gồm nghề tay trái, nghề tay phải. Khởi đầu rực rỡ với tư cách một nhà thơ, tập thơ đầu tiên lúc mới bước chân vào Havard, Double Persephone ấn hành năm 1960 đem lại cho bà mề đay Pratt, sáu năm sau, khi đang làm tiến sĩ, tập thơ The Circle Game mang lại cho bà giải thưởng danh giá nhất Canada, giải Thủ hiến. Trên đà rực rỡ đó, bà lại chuyển địa hạt, sang viết tiểu thuyết. Tiểu thuyết đầu tay The Edible Woman tiếp tục thành công, được liên tục dẫn luận như trang viết châm biếm chủ nghĩa tiêu dùng ở Bắc Mỹ và mở đầu cho chuỗi các văn bản đậm tính nữ quyền sau đó. Nhưng có một điều đặc biệt ở bà, đó là sự không chấp nhận các tiểu thuyết của mình hoàn toàn là hư cấu và mua vui, ngay cả việc liên tục chối từ The Handmaid’s Tale hay Oryx và Crake là một tiểu thuyết khoa học viễn tưởng. Bà gọi chúng là những tiểu thuyết đầu cơ (speculative novel). Những lời khẳng định của bà quy lại tính ẩn dụ và tiên đoán trong tác phẩm của bà. Ở đó, sự hư cấu và đen tối được xây dựng trên chính những cuộc đổ vỡ về nhận thức, ảo tưởng, cưỡng dâm, chính trị kiệt quệ. Và lời dự đoán tương lai một cách quá tối tăm và mang tính phản động ấy là lý do giải thích cho việc Maclean gọi bà là nhà văn tai tiếng nhất Canada tự đó. Họ thản nhiên phê phán hành vi của nhân vật Offred (The Handmaid’s Tale) trong cái khung tiểu thuyết phản không tưởng đó, dưới mọi hành vi quy định của phát ngôn tác giả trong quá khứ. Bên cạnh đó, bà còn là nhà uỷ thác sáng lập giải thơ Griffin, Hội Nhà văn Canada nhằm khuyến khích lớp nhà văn trẻ, bà là một nhà phát triển robot, một nhà giáo, một nhà tiểu luận và phê bình học,…

Margaret có chiến thuật độc đáo cho mình. Bằng việc phác thảo tiểu thuyết The Handmaid’s Tale dưới bối cảnh một nước Mỹ giả tưởng, hoặc tương lai, dưới tên Cộng hoà Gilead, bà sớm trở thành một nhà văn xuất khẩu hàng đầu cho văn học nước nhà. Là một cú sốc, một cú nổ với hơn 30.000 bản được bán ra, cuốn tiểu thuyết đưa lên những vị trí mà Margaret từng ước ao tuổi 16. The Handmaid’s Tale được đón nhận theo nhiều cách khác nhau, trong khi bằng một dài dòng các đoạn văn và tình tiết rất drama, về khả năng bóp nghẹt sự tiến tới của phụ nữ cả về đường ý thức, tình cảm lẫn tình dục; các độc giả Mỹ và Canada rùng mình đoán xem bao giờ nó đến với mình, thì người Anh lại coi nó có tính huyễn hoặc và giải trí khá cao. Nhưng Margaret không chỉ có cuốn sách đó, ngay lập tức. Nếu The Robber Bride hay Lady Oracle phóng chiếu những tượng đài về người phụ nữ đầy đầu tư, tỉ mẩn và đẩy lên cao thấp khác nhau được quy về một kiểu với Handmaid. Ở đó, khi xây dựng một cốt truyện phức tạp, nhiều công đoạn, những câu văn ấy đẩy mạnh cho sự đen tối của cuốn sách, rồi tới sự giải thoát nhưng ngỡ ngàng khi nhận ra cảm xúc vừa trôi đi ngang qua, mà mỗi câu văn đều thực sự tinh quái và châm biếm không tưởng. Trong khi The Blind Assassin lại gần với thơ hơn, được tóm gọn bằng một phong cách thứ hai của Margaret: ngôn ngữ tú lệ tạo tiền đề cho sự bí bách về những số phận phụ nữ mạnh mẽ nhưng loay hoay trong bối cảnh một Canada thực sự trào lộng, một biên niên hào hùng, tuyệt đẹp. Ở tất cả những cuốn sách đó, khi mà chữ “nữ quyền” luôn nên đặt trong dấu ngoặc kép để không phật ý tác giả, thì bằng cách bóc tách hiện tại như một sự phản kháng kép tiên đoán, tác giả vừa hợp lý với ý kiến bất đồng của mình với Guardian, vừa hướng tới chủ đề lớn hơn, chủ nghĩa toàn trị.

Bỏ qua mọi tai tiếng của #Metoo hay sự ngỡ ngàng đến phản đối kịch liệt từ các đồng nghiệp mình lên các loại sách phản không tưởng của mình, Margaret dường như làm đúng nguyện vọng của Viện Hàn lâm Thuỵ Điển: tính tiên đoán, tính cảnh tỉnh nhưng đổi lại thiếu tính phản kháng và đấu tranh (ý kiến của ai đó tôi đã quên). Nhưng có phải là thiếu hay không? Hay cách đấu tranh của Margaret ở nằm ở những cách thể hiện tế nhị, tinh tế, hoặc đẳng cấp hơn? Dù gì, với khả năng dấy động thông tin đại chúng như thế, Margaret xứng đáng cho một tấm mề đay, chỉ là khá xa, hoặc không tài nào.

2. Tàn Tuyết – Ngược duyên với Nobel

Ảnh: Paris Review

Mùa giải Nobel lại vừa trôi qua, dù đã được cược bởi nhà cái NiceOdds với số phiếu 1/15 ngang bằng với tiểu thuyết gia muôn đời lỡ muộn Murakami, Tàn Tuyết vẫn phải chịu thua bởi Viện Hàn lâm. Tự hỏi, đâu là lý do chính khiến bà ngã ngựa khi dường như có đầy đủ khả năng thắng giải? Liệu đó là do văn chương của bà, một sự kỳ ảo thâm căn đến từ sâu thẳm phương Đông mà các ngài mài quần trên ghế bên bán đảo Scandinavi khó thể hiểu nổi? Hay bởi chuyển ngữ, mà như bà nói, tiếng Trung là một ngôn ngữ mà ý nghĩa được chôn sâu và từ ngữ nhấn mạnh cảm giác? Hay bởi chính trị, với một chế độ Trung cộng đang lên quá nhanh và nỗi tị hiềm làm nên như thế? Hay bởi Trung Quốc quá nhiều Nobel (riêng ở châu Á) nên trao sẽ thừa? Chẳng ai hiểu được.

“Nobel và Tàn Tuyết, thiết nghĩ, như hai cá thể đồng mộng dị sàng, hoặc cả hai đều thèm khát nhau, hoặc chế giễu nhau, hoặc cùng an bày nhau, sao cũng được.”

Trong số những tác gia Trung Hoa có vinh dự được chuyển ngữ sang tiếng Việt, từ lối viết dễ cảm của Lưu Chấn Vân đến khó nhằn chi tiết của Dư Hoa, từ lớp trẻ như Mạch Gia đến lão luyện như Lý Nhuệ, Mao Thuẫn; dễ thấy phần lớn đều là nam nhân. Còn giới nữ, họa hằn lắm ta có Anchee Min, có Trương Duyệt Nhiên, có Vệ Tuệ, có Xuân Thu, Sơn Táp; và giữa một rừng những nam thanh nữ tú ấy, Tàn Tuyết hiện lên như chính cái nghệ danh bà tự đặt cho mình – một thứ dễ dàng tan biến mà lại đến mùa tàn. Tàn Tuyết nổi bật giữa văn đàn không hẳn vì một cái gì nổi bật: không một tác phẩn đỉnh điểm cũng không phát ngôn cách tân; mà cái nổi bật của bà chính ở một trường phái viết rất không giống ai: tự đào sâu mình, mở cánh cửa bước đi, nhìn ra thế giới.

Người ta gọi Tàn Tuyết là nhà văn thể nghiệm tiên phong (avant-garde), nhưng đối với riêng bản thân, thiết nghĩ, nên gọi văn chương của bà dưới tên “văn chương thuần túy” – như bà tự diễn giải, thì hơn. Vì xét về bản chất, đa số những tác phẩm của bà, từ truyện ngắn-vừa-dài đến tiểu thuyết, bình luận, phê bình; tất cả đều mang sứ mệnh rõ ràng của văn chương – thông qua từ ngữ, nhìn nhận bản thân. Khác chăng ở cách diễn đạt. Tàn Tuyết dùng nhiều ẩn dụ, đôi lúc bạo loạn, đôi khi dồn ta vào bước đường cùng; thế nhưng đó đều là những hình ảnh đặc tả. Một cách ngắn gọn, công việc của bà đơn giản là dùng những ẩn dụ này làm ra cánh cửa nhìn nhận bản thân, còn việc nhìn nhận thế nào và vào lúc nào mà ta thấy gì, lại rất phụ thuộc vào cảm quan người đọc. Nói một cách khác, văn chương Tàn Tuyết độc diễn nhưng đa nghĩa: đều là một từ ngữ đó, một hoạt cảnh đấy, thế nhưng khi đọc vào lúc sáng, lúc trưa, lúc chiều; khi ta 19 lúc ta 20; đương vào mùa xuân hay thoắt mùa hạ; mọi thứ lại được diễn giải theo một ý khác, và một điểm chung là mang theo vào cùng cả thế giới quan của ta.

Nếu đọc hầu hết những tác phẩm của Tàn Tuyết, ta dễ nhận ra bà nghiêng về hướng bạo lực. Việc sử dụng hình tượng, xây dựng cốt truyện, chuyển biến mạch dẫn; tất cả đều được xây dựng trên nền tảng cực đoan. Những hình ảnh như con mèo, loài rắn, châu chấu, bọ ngựa, các loài giáp xác,… liên tục xuất hiện trong những truyện ngắn và dài; như lời đại diện không những cho cái ác hiện hữu, mà còn cho những gì sắp tới. Ở đó, tự nhiên và con người luôn có một sự gắn bó hữu cơ khó thể chối bỏ, bà mang cả hai lồng ghép vào nhau như sự trở về khởi thủy, vì văn chương là nguồn cội, và Tàn Tuyết thường xuyên dùng những hình tượng này như khắc sâu chính nơi mà ta bắt đầu. Như trong Bảng lảng trời xanh hình ảnh lau sậy mọc đầy trong bụng Nhữ Hoa hay truyện Đứa bé nuôi rắn độc, rắn sinh sôi và nảy nở trong bụng Sa Nguyên, vừa là một thành tố tự nhiên, nhưng cũng đồng thời gắn kết gia đình.

Tàn Tuyết dùng nhiều hình ảnh rời rạc phân kỳ, không can hệ nhau; nhưng bằng sợi dây huyết thống một phần nào đó, bà buộc chúng lại làm nên không gian thời cuộc. Điểm này dễ thấy tương đồng dường như ở hầu hết các tác gia phương Đông. Nhưng bà xây dựng gia đình theo một hướng rất khác, luôn luôn mâu thuẫn. Như thể ở truyện ngắn Bong bóng xà phòng trên chậu nước đen, bà viết về một người mẹ luôn bị ám ảnh bởi sự sát hại từ chính con mình: “Được rồi, con ngoan!” Bà vỗ vai tôi. “Đó không phải là điều mà mày trông đợi hay sao? Điều mà ngày đêm mày mơ tưởng chính là chuyện này chứ gì nữa, tao rõ cả rồi. Mày cứ kiên nhẫn đợi đi, có lẽ sắp được như mong ước rồi đấy con ạ!”.

Cốt truyện Tàn Tuyết xây dựng thường không phức tạp, nó là sự lặp đi lặp lại những ý nghĩ bà muốn truyền đi, nhưng đôi khi nó đa nghĩa một cách phức tạp. Như trong Đào Nguyên ngoài cõi thế, khi ông Tư Tề bị bọn trẻ trên bãi cỏ hất ngã, đơn giản ta nghĩ chỉ như một sự chuyển đổi thế hệ, nhưng nhìn sâu vào, nó còn là hình ảnh của chính bà – con gái có người cha bị bỏ tù trong Đại Cách mạng Văn hóa, mà vào thời đó, hình ảnh chiếc ghế giữa sân và đám đông bao quanh thường tượng trưng cho đấu tố – một hình ảnh quen thuộc rất dễ bắt gặp ở những tác phẩm sau này. Truyện ngắn của bà đa số viết về những đấu tranh tư tưởng hầm ẩn hay hiện diện giữa những thế lực từ bên trong bản thân hay ngoài xã hội, nhưng đôi khi nó cũng là những câu chuyện riêng tư rất dễ bắt gặp. Trong đó, nhân vật chính thường là những con người với lý trí suy tàn phải tự chiến đấu với chính mình hay ngoài xã hội. Tàn Tuyết đẩy mạnh truyện đến cưỡng bức. Ngột ngạt dường như là không khí chính bao phủ hết hoàn toàn câu chuyện. Không xây dựng một cách nửa vời hay hướng mở, bà cho người đọc một hình dung chính xác và cách giải quyết của riêng mỗi một tình huống, không xào nấu, khoa trương, không giảm nhẹ, duy mỹ.

Tàn Tuyết là một trường hợp lạ, khó mà giải thích. Vì đa số những tác phẩm của bà vẫn chỉ có bao nhiêu đó nhân vật huyết thống, bao nhiêu đó ẩn dụ muôn loài, và bấy nhiêu cách giải quyết tình huống; thế nhưng ở mỗi câu chuyện, ta lại nhìn thấy những ngóc ngách nhỏ trong đời sống con người. Ở đó trí nhớ suy tàn được phục dựng, đứng dậy và lê lết ra phía ánh sáng như phút huy hoàng cuối cùng trước khi trở về mặt đất im lặng muôn đời. Như từng chia sẻ, bà viết tuần tự, từ đầu đến cuối, không xáo trộn chi tiết, không để dành cảnh trí đắt giá, không chỉnh sửa hậu cảnh, mỗi ngày ngồi viết một giờ; tất cả lại dường như quay về thiên hướng ban đầu của văn chương: những gì trào ra từ bên trong con người không tính toán nghĩ suy. Như Björk – nghệ sĩ tiên phong của âm nhạc thể nghiệm, khi được hỏi về một vòng hòa âm hay, bà không ngần ngại trả lời, không khi nào bà ghi âm một giai điệu bất chợt, nếu đủ hay sẽ vẫn ở đó sau một cuộc đi dạo dài. Hai người phụ nữ tượng trưng cho những tiên phong ở hai địa hạt khác nhau, thế nhưng giống nhau một cách thần kỳ.

Nobel và Tàn Tuyết, thiết nghĩ, như hai cá thể đồng mộng dị sàng, hoặc cả hai đều thèm khát nhau, hoặc chế giễu nhau, hoặc cùng an bày nhau, sao cũng được. Nhưng dẫu sao, hãy nên mua bản Việt ngữ lúc còn có thể, vì với danh xưng “favorite for Nobel Prize”, giá sách điện tử dành cho Kindle của bà đã tăng 3 lần, từ 4 lên 12 dollar, và nếu một ngày nào đó Nobel thật sự chạm ngõ, liệu còn có thể!?

3. Anne Carson – Số phận Nobel nào cho thơ?

Ảnh: Literary Hub

“Anne đã tự chặn đường mình tới giải thưởng lớn lao nhất hành tinh này.”

Sau tất cả những chuyến gọi nặc danh tới John Banville và chuyến xe đổ đá lên đầu vị văn sĩ dũng cảm Peter Handke năm nay, thì người cần được nuối tiếc năm nay nhất chính là Anne Carson. Với tỉ lệ phiếu cược 1/5 trên trang NiceOdds, và gia tài văn chương đồ sộ, một lần nữa, Nobel Văn chương lại không chọn thơ. Vô danh ở Việt Nam (hiếm có nhà thơ ngoại quốc nào nổi tiếng ở đây), nhưng luôn được thán tụng như một người cùng với Margaret Atwood khởi sinh lại nền văn chương Canada từ lâu đã mất hút trên bản đồ bút mực thế giới. Không chỉ tác động mạnh mẽ lên thi ca hiện đại, bà còn là giáo sư ngành văn học so sánh, dịch giả tiếng Latin và Hy Lạp, nhà tiểu luận về Hy Lạp cổ đại. Thơ của bà là sự cách tân mạnh mẽ về hình thức, là sự đeo đuổi dai dẳng những dòng thơ tràn từ dòng này sang dòng khác, trình bày đột phá như một kịch bản phim, hay chiều dài các dòng giảm dần, một điều chưa từng thấy khi các nhà chính luận đổi địa hạt. Trong khi để duy trì một khối lượng lớn câu cú như thế, bà thường đi kể lể về các hình ảnh khó quy chụp cho một phép ẩn dụ (cái kẹp giấy, cái cổ, bao ni-lông, băng,…), mở đầu bằng một số các câu văn rời rạc, cố đề cập tới một không gian và tình cảnh cụ thể chỉ để chốt lại bằng những câu văn dường như vô nghĩa, lãng nhách và khó giải mã. Trong khi đó, trong một cuộc phỏng vấn, bà nói, “Nếu văn xuôi như một ngôi nhà đó, thì thơ là khi người ta đốt nó lên và có người chạy xuyên qua.” Bằng việc cố xây dựng một cốt truyện, thứ không quá cần thiết cho loại thơ lãng đãng, khó khăn như vậy, bà tự động đốt nó lên và hoạt động nó dưới một phản nhiệm vụ tương tự. Thỉnh thoảng, trong các dòng đó, bà sẽ chen vào những cảm nghĩ của mình, rất vu vơ, và dường như bẻ gẫy mạch thơ, làm nó trở nên như một thứ văn xuôi, trắc trở, từ chối mọi nỗ lực đọc hiểu.

Một trí tuệ siêu việt và uyên bác tột độ, Mar Merkin gọi bà như thế. Bằng cách ít nhất tạo nên sự gắn kết về văn thơ hiện đại với niềm yêu thích đặc biệt với văn chương cổ đại Hy Lạp, Tự truyện của Màu đỏ (Autobiography of Red, 1993) đem bà đến đỉnh cao của một cuốn truyện thơ khi kết hợp nhiều hình ảnh ẩn dụ không rõ ràng về truyền thuyết Hercules, cậu bé Geryon trong thần thoại Hy Lạp cùng tên, chắp vụn những mảnh thơ của bản Geryoneis còn sót lại của văn hào Stesichorus. Bản dịch được lồng ghép một cách rời rạc, vụn vặt và chặp nhặt. Đem đến thơ văn trong thơ văn, văn xuôi hấp dẫn và lôi cuốn như lời hát rong của Homer. Nhưng trong Tự truyện của Màu đỏ, có những thứ mà Odessey hay Iliad không hề có, sự lược bỏ chủ nghĩa anh hùng thay vào đó là những rủi ro rất hiện đại, sự dàn trải trên trang giấy cho phép các câu văn được phép mờ mịt và lắt léo. Ngoài ra, Nước lạt (Plainwater, 1995), Cái đẹp của ông chồng: Một tiểu luận hư cấu bằng 29 bài Tango (The Beauty of the Husband, 2001) đều là những công trình cổ điển được viết bằng thứ ngôn ngữ bán cổ điển, tân cổ điển giàu hình ảnh và khó tiếp cận, nhưng đều đồ sộ và uy nghi.

Hai bản dịch Bài học sầu bi: Bốn vở của Euripides (Grief Lessons: Four plays of Euripides, 2006) và An Oresteia (2009) của Anne đều dấy lên những tranh luận gay gắt. Về sự rời rạc trong kết nối truyện, hay về sự lường trước sự đổ vỡ trong ba bi kịch (An Oresteia). Hilton Als của The New Yorker gọi bản dịch Grief là bài học vỡ lòng về bản chất nguy hiểm của lòng mù quáng tới hệ cấp tiến tư tưởng. Brad Leisauther nói rằng ông không tìm thấy một cảm giác gắn kết nào của ba vở bi kịch nhà Atreus (gồm Agamemmon của Aeshcylus, Electra của Saphocles và Orestes của Euripides) và rằng nàng này đã khom xuống đáng kinh ngạc trong việc tạo ra sự phiền phức khi nhớ lại tính lộng lẫy từng biết của chúng. Nhưng chung quy lại, bằng một khía cạnh nào đó vẫn thể hiện ý thức dịch rất cao, rất khác của bà ở lĩnh vực này.

Đã mười năm giải Nobel làm ngơ thơ (từ thời bà Herta Müller) và hai ba hai tư năm kể từ lúc gần nhất Nobel trao cho một nhà thơ chính cống, tức là không được chú tâm, hoặc không viết một tác phẩm văn xuôi chính luận nào (từ thời bà Wisława Szymborska hay ông Seamus Heaney). Và năm nay là thời điểm mà hai giải Nobel được trao cùng lúc, hai địa hạt văn chương hoàn toàn khác nhau, hai thế hệ văn chương tách bạch, nhưng họ đều có chung một cấu tứ đi tìm vẻ toàn diện của con người qua những trải nghiệm vỡ vụn. Vượt lên trên đó, tiểu luận và thơ của Anne Carson lại đi tách những phần cao cả của con người ra thành những cốt truyện rất ngắn, vô thưởng vô phạt nhưng đầy mỹ cảm và thu hút chiết tách. Vì những lý do đó, đã đến lúc chúng ta nên đặt ra câu hỏi rằng liệu thơ có còn nằm trong các tiêu chí văn chương của Viện Hàn lâm Thuỵ Điển hay không, hay là với hai tiêu chí trái ngược, rằng Thơ không là những liệu pháp, Anne đã tự chặn đường mình tới giải thưởng lớn lao nhất hành tinh này. Và ta nên sợ rằng, rồi Anne Carson sẽ lại liệt vào danh sách những nữ văn sĩ yểu mệnh với Nobel, cùng với Sylvia Plath, Emily Dickinson, Susan Sontag một ngày nào đó, khi theo gót người anh của mình, Phillip Roth, người thầy mình, Joseph Conrad.

Hết.

Gia Bin (viết về Margaret Atwood và Anne Carson)

Ngô Thuận Phát (viết về Tàn Tuyết)


Xem tất cả những bài viết của Ngô Thuật Phát tại đây.

Xem tất cả những bài viết của Gia Bin tại đây.


Đọc bài viết

Chuyện người cầm bút

Mắc kẹt ở Giữa: Chênh vênh giữa hai bờ giới tính

Một cuộc phỏng vấn với Jeffrey Eugenides, tác giả của tác phẩm “Lưỡng Giới”

Đăng từ

on

Người đăng

Tuần qua ngay trên tạp chí này, Jeffrey Eugenides công bố The Obscure Object (Đối tượng mơ hồ), một chương ngắn trích từ tiểu thuyết sắp ra mắt Lưỡng giới, trong đó bàn về một người lưỡng tính trẻ tuổi. Tại đây, Eugenides chuyện trò với Bill Buford, biên tập viên mảng văn chương và hư cấu của tờ The New Yorker, rồi cùng thảo luận về cuốn tiểu thuyết, công việc trước đó và cả cuộc sống gần đây của ông với tư cách người Mỹ xa xứ định cư tại Đức.

Bill Buford (BB): Điều gì làm ông hứng thú ở một nhân vật lưỡng tính dự phần vào cả hai giới?

Jeffrey Eugenides (JE): Sự quan tâm của tôi bén rễ từ ít nhất mười lăm năm trước khi tôi đọc cuốn Memoirs of a 19th Century French Hermaphrodite (tạm dịch: Hồi ức của một Người Lưỡng tính Pháp thế kỷ 19) của Michel Foucault. Foucault tìm thấy những hồi ký ấy trong thư khố của Ủy ban Vệ sinh Công cộng Pháp. Tôi nghĩ đọc về họ sẽ rất tuyệt vời. Herculine Barbin, người lưỡng tính tôi đang đề cập là một sinh viên trường dòng. Cô ấy cao, gầy, ngực lép và học hành tài giỏi. Cô đã phải lòng người bạn thân nhất của mình và họ bắt đầu mối tình bí mật.  Đó là phần sự thật trong trường hợp này, và tôi say sưa đọc cuốn hồi ký vì chúng chứa nhiều yếu tố khuấy động óc tưởng tượng của tôi: một sự lột xác cá nhân đáng kinh ngạc, một niềm ham mê nhà kính và một bí ẩn y khoa. Chỉ duy nhất một vấn đề: Herculine Barbin không thể viết. Lời văn của cô cứng như gỗ, dấu chấm than kết thúc cứ mỗi hai câu. Cô được trời phú cho cái lối cường điệu như kịch mê-lô và tệ hơn, cô thường nhảy cóc qua những phần quan trọng. Lưỡng giới khởi đầu giống như sự thôi thúc trám đầy những lỗ hổng đó, để kể câu chuyện mà Herculine Barbin đã không kể được. Ngay từ đầu tôi biết rằng tôi muốn viết về một người lưỡng tính thực sự, hãy còn đang sống. Các nhân vật lưỡng tính trong văn chương hoặc là những hình tượng thần thoại như Tiresias1, hoặc là những sáng tạo huyền ảo như Orlando2 của Virginia Woolf. Tôi thì lại muốn những sự thật sinh học xác đáng.

BB: Tại sao câu hỏi về giới tính lại hấp dẫn ông đến vậy?

JE: Đâu chỉ riêng tôi. Nó hấp dẫn rất nhiều người. Một thời gian dài nó khiến loài người quan tâm, đó là lý do tại sao lưỡng tính xuất hiện trong nhiều sử thi kinh điển và truyền thuyết sáng thế. Plato tuyên bố con người nguyên thủy vốn lưỡng tính. Hai nửa này bị phân tách và bây giờ buộc phải không ngừng tìm kiếm nửa kia, rõ ràng vì thế mà rất khó đặt chỗ ăn tối trong ngày Valentine.

Tôi lớn lên vào những năm bảy mươi trung tính3, tại thời điểm vai trò giới tính bị chối bỏ. Mọi người đều bị thuyết phục rằng tính cách, và đặc biệt là hành vi đặc thù giới tính được quyết định bởi cách nuôi dạy. Giờ thì đảo ngược hết cả. Sinh học và di truyền được cho là các yếu tố quyết định thực sự của hành vi. Do đó chúng ta có những giải thích tiến hóa hợp thời theo lối hiện tại của ta: Đàn ông không thể giao tiếp vì hai mươi ngàn năm trước họ phải giữ im lặng trong cuộc săn bắn; phụ nữ dùng lời nói vì họ phải gọi nhau lúc hái lượm các loại hạt và quả mọng. Điều này cũng ngớ ngẩn y hệt những lời giải thích “nuôi dạy”4 trước kia.

Câu hỏi về giới tính, hay sự hình thành bản chất giới tính, đưa đến một vấn đề triết học rộng lớn hơn. Chúng ta có tự do? Hay tất tần tật mọi thứ về tính cách của ta, và theo Heracleitus là cả số phận chúng ta đều đã được định đoạt? Cuộc đời người dẫn chuyện của tôi diễn ra màn tranh luận ấy.

Tác phẩm Lưỡng giới, được Phuongnambook xuất bản vào tháng 7.2019

BB: Cuốn tiểu thuyết của ông cũng là về một gia đình di cư sang Mỹ. Ở mức độ nào đó, phải chăng đây chính là câu chuyện gia đình ông?

JE: Tôi chưa bao giờ chủ tâm phô ra trang viết một câu chuyện gia đình. Như đã nói, lúc đầu tôi chỉ muốn viết hồi ký hư cấu về một người lưỡng tính như Tiresias. Nhưng điều này dẫn tôi đến những người lưỡng tính khác trong văn học. Thuyết lưỡng tính đưa đến chủ nghĩa cổ điển. Chủ nghĩa cổ điển dẫn về văn hóa Hy Lạp cổ. Văn hóa Hy Lạp cổ lại chỉ đường đến chú Pete của tôi. Ý tôi là thế này: Khi tiến hành khảo cứu cho cuốn sách, tôi bắt gặp một tình trạng lưỡng tính được gọi là hội chứng thiếu hụt 5-alpha-reductase. Tính trạng này thường xuất hiện ở những bé gái ngay khi ra đời, rồi sau đó gây nam hóa vào tuổi dậy thì. Đó là một chuỗi biến đổi rất ly kỳ. Hội chứng nói trên do đột biến gen lặn tạo nên, thường xảy ra ở những cộng đồng kết hôn cận huyết. Khi phát hiện ra điều đó, suy nghĩ của tôi về cuốn sách đã thay đổi. Để kể chuyện đời nhân vật lưỡng tính mà tôi tạo ra, tôi sẽ phải thuật lại quá trình kế thừa đặc điểm di truyền của cô ấy – và điều này thì do gia đình mang lại. Nửa đầu sẽ là câu chuyện về sự truyền tải cái gen này (hay nói cách khác là chuyện về ông bà cha mẹ), và nửa sau sẽ là cuốn hồi ký hư cấu của Cal (tục danh của Calliope) Stephanides. Sau đó tôi biết rằng, như cha tôi từng nói, cuốn sách trở thành một ổ bánh mì kẹp thịt thực sự, một thiên sử thi người Mỹ gốc Hy Lạp của riêng tôi. Thế nhưng anh đúng rồi. Anh mong chờ điều gì với một cái tên như Eugenides chứ?

BB: Nào hãy dành một phút nói về vấn đề giới tính. Chắc chắn rất nhiều nhà văn quan tâm đến nó, nhưng dường như với ông nó là mối quan tâm đặc biệt – lằn ranh giới tính5, nơi một giới tính bị lu mờ bởi nửa còn lại, rồi thì khoảnh khắc khi nhận ra những hiểu biết ta có được về các chàng trai và cô gái lộn tùng phèo hết cả. Tôi đang nghĩ đến khởi đầu của một vài truyện mới đây ông đã cho công bố ngay trên tờ báo này.

JE: Thiên kiến văn chương nảy sinh tự nhiên đến mức nó gần giống như là một phần bản tính của nhà văn. Nó đã sẵn ở đó trước cả khi anh kịp nhận ra mình sở hữu những phẩm chất ấy. Tôi làm việc cùng Lưỡng giới trong nhiều năm và một phần những gì tôi công bố trên tờ The New Yorker trực tiếp dính tới bản dạng giới6. Tại sao chất liệu này lại làm tôi thích thú, tại sao tôi muốn khám phá nó dưới dạng thuật ngữ kể chuyện – chà, tôi có thể thử trả lời điều đó bằng các thông tin tiểu sử, hay xã hội, lịch sử. Tôi không chắc liệu như vậy có làm rõ được điều gì không, nhưng tôi khá chắc nó sẽ cô đọng hơn nhiều. Trực giác thì tôi thích ý tưởng một người lưỡng tính kể lại cuốn sách bởi vì bản chất của tiểu thuyết gia vốn là lưỡng tính. Anh được giả định xâm nhập vào đầu cả hai giới tính và thăm thú qua lại dễ dàng. Chuyển động giữa các giới kiểu như vậy cũng vận hành trong The Virgin Suicides (tạm dịch: Trinh nữ tự sát). Độc giả nam có xu hướng đồng cảm với nhóm người dẫn chuyện thanh thiếu niên. Độc giả nữ, họ nói với tôi, thường đồng cảm với những cô gái Lisbon bị cô lập, kết tội. Tôi khá chắc có những độc giả khác cảm thấy nhận định của mình đến từ cả hai giới. Điều tôi đang nói ở đây là: hành động đọc cuốn tiểu thuyết đã đưa độc giả vào tình trạng lẫn lộn giới tính. Anh chuyển động qua lại từ vương quốc đàn ông sang lãnh địa phụ nữ. Đây chẳng phải điều tôi ý thức được tại thời điểm tôi viết The Virgin Suicides. Bây giờ, chỉ trong ánh sáng của Lưỡng giới tôi mới thấy được nó.

BB: Vấn đề ngoại ô cũng làm ông bận tâm, và một lần nữa liên quan đến việc viết tiểu thuyết của ông. Tại sao vùng ngoại ô lại như chủ đề lớn vậy?

JE: Tôi không biết số liệu thực tế, nhưng tôi ngờ rằng ít nhất bảy mươi phần trăm dân số nước Mỹ sống ở vùng ngoại ô. Với thống kê như vậy, đó là điều tự nhiên khi người ta viết về chúng. Các nhà văn luôn viết về nơi họ lớn lên, và tôi lớn lên ở Grosse Pointe. Anh bắn tôi đi còn hơn. Nabokov đã đi săn bướm ở Crimea hay sao? Tôi thì từng giong buồm Flying Scots trên sông Detroit. Cũng chẳng có gì mới mẻ, Updike và Cheever đã đặt câu chuyện tại vùng ngoại ô từ lâu trước tôi. The Virgin Suicides gần như hoàn toàn diễn ra ở ngoại ô. Nhưng Lưỡng giới bao phủ nhiều vùng đất hơn là chỉ Grosse Pointe. Một phần đặt tại Tiểu Á, và dĩ  nhiên thêm cả Berlin cùng San Francisco. Về vấn đề này, cuốn sách theo tôi hướng đến thành phố Detroit hơn là vùng ngoại vi Grosse Pointe. Henry Ford, những nhà sáng lập Quốc gia Hồi giáo ở Detroit năm 1931, những cuộc bạo loạn sắc tộc năm 1967 – tất cả đều là biểu tượng nổi bật. Vì vậy, tôi muốn nói Lưỡng giới là cả đô thị lẫn vùng ngoại ô, là cả châu Âu cũng như nước Mỹ.

BB: Nếu Cal được sinh ra ở châu Âu thay vì ngoại ô nước Mỹ, liệu cuộc sống của cô có khác đi?

JE: Tôi thường nghĩ theo khuynh hướng rằng sự ngẫu nhiên trong tính trạng di truyền của Cal sẽ áp đảo bất kỳ sợi dây liên kết nào khác. Nhưng rõ ràng nước Mỹ luôn là vùng đất tự đổi thay. Chỉ lý do đó thôi thì câu chuyện đời Cal đi theo tiếng gọi quốc gia rồi.

BB: Ông đã sống ở Berlin được đôi ba năm. Và ông từng là người nước ngoài làm việc tại Mỹ trong lúc đang viết về đất nước này. Quan điểm của ông về Hợp Chúng Quốc đã thay đổi hay chưa ngay khi ông đang ngồi đây?

JE: Có chứ và nên như thế. Tôi từng nghĩ George W.7 được coi như là nhà quý tộc. Nếu vậy, sự tiêu dùng kín đáo8 nổi tiếng lấy đâu ra? Tại Grosse Pointe, những người càng giàu xe hơi càng xoàng. Cảm giác của tôi là Hoa Kỳ, với tư cách siêu cường duy nhất trên thế giới, nên hành động theo lối gây ra ít đố kỵ nhất, ít chú ý nhất; nên bớt kiêu căng và tinh tế hơn. Chúng ta nên là Rome nhưng trông cứ như Canada.

BB: Vì vậy, quan điểm của ông ngày càng tiêu cực hơn?

JE: Tôi không trở thành người bài Mỹ. Trên thực tế, có vài tờ báo châu Âu, đặc biệt ở Anh, khiến tôi sôi máu. Tuần này một nhà văn còn tuyên bố nhà nước khủng bố lớn nhất thế giới, anh đoán xem, là nước Mỹ. Sống ở đây chẳng khiến tôi đi xa đến thế. Nhưng khoảng cách đã cho tôi một góc nhìn mới về tổ quốc tôi. Từ bên kia đại dương một số chuyện trông khá kinh khủng.  Hàng trăm nghi can bị bắt tại Hoa Kỳ do nghi ngờ liên quan tới khủng bố, bị giam giữ mà không buộc tội, và với danh tính bị che giấu – nhìn điều này xem, nó rất là tệ. Nó đi ngược lại dấu ấn công lý đặc trưng của hệ thống Mỹ. Thất bại trong phê chuẩn Nghị định thư Kyoto, sự lãng phí cùng cực của Hoa Kỳ, có vẻ như chẳng ai ở đó nghe nói tới cái đèn hẹn giờ – những chuyện ấy trông rất tệ nhìn từ phía bên này. Cũng hệt như đàn ông trưởng thành mặc quần sọt đội mũ bóng chày vậy.

Đồng thời, tôi mất hẳn cảm giác tự ti văn hóa trong mối liên hệ với Âu châu. Ở đây họ không thực sự sản xuất những bộ phim tốt hơn hoặc viết những cuốn sách hay hơn. Nhìn chung, tôi có nhiều cuộc luận đàm thông minh với người Berlin hơn là người New York. Nơi đây có thời gian để nghĩ suy, có lẽ là do mọi người luôn trong kỳ nghỉ. Nơi đây thật dễ chịu, thật nhân văn, chỉ là khoảnh khắc văn hóa châu Âu đã trôi xa rồi. Tôi có linh cảm rằng nước Mỹ cũng thế, hoặc gần như thế. Tuy nhiên chúng ta không có gì phải hổ thẹn. Biểu hiện văn hóa của chúng ta trong thế kỷ qua rất đáng kinh ngạc.

Nước Mỹ có vẻ năng suất hơn châu Âu. Năng suất hơn cả nước Đức. Người Đức không được việc như số đông thường tin tưởng. Chúng tôi mua năm chiếc đồng hồ Đức trong vòng ba năm và tiêu tùng cả rồi. Anh nghĩ tại sao từ “tiêu” lại luẩn qua luẩn quẩn nhiều đến vậy? Còn nữa, người châu Âu muốn sửa gáy Hoa Kỳ vì các vấn đề chủng tộc, song toàn bộ châu Âu vẫn còn sa lầy trong các tàn tích của định kiến chủng tộc đến độ người Mỹ hẳn sẽ thấy sửng sốt. Họ chế giễu  chúng ta là bọn đúng đắn chính trị9 nhưng tại nơi đây họ có thể dùng một chút đúng đắn chính trị ấy. Nó sẽ chẳng làm đau ai.

Hết.

Chú thích:

  1. Tiresias là nữ tiên tri mù con thần Apollo, được cho là người lưỡng tính vừa có ngực vừa có dương vật, khi là đàn ông khi khác lại là phụ nữ.
  2. Orlando là nhân vật lưỡng tính hư cấu trong tác phẩm cùng tên của Virginia Woolf. Vốn là một người đàn ông, tỉnh dậy sau giấc ngủ dài Orlando biến thành phụ nữ và có thú vui cải trang thành đàn ông.
  3. Từ nguyên là “unisex”. Unisex hay phong cách trung tính chỉ những đồ dùng hoặc cách ăn mặc thích hợp cho cả nam và nữ. Từ unisex được dùng lần đầu tiên năm 1968 trên tạp chí Life của Mỹ.
  4. “Nature versus nurture” là cuộc tranh luận học thuật về bản chất và nuôi dưỡng, liên quan đến việc liệu hành vi của con người được quyết định bởi môi trường sống và giáo dục hay là được định đoạt từ trước khi sinh thông qua gen của chính họ. Ở đây Jeffrey Eugenides có ý châm biếm cả hai.
  5. Từ nguyên là “gender boundaries”.
  6. Từ nguyên là “gender identity”, còn gọi là bản dạng giới hay nhân dạng giới tính, là giới tính tự xác định của một người. Bản dạng giới không nhất thiết dựa trên giới tính sinh học hoặc giới tính được người khác cảm nhận và cũng không phải là thiên hướng tình dục.
  7. Ý nói George Walker Bush, tổng thống thứ 43 của Hoa Kỳ.
  8. Từ nguyên là “inconspicuous consumption”, là thuật ngữ được đề cập trong cuốn sách The Sum of Small Things: A Theory of an Aspirational Class (tạm dịch: Tổng quan những điều nhỏ nhặt: Một lý thuyết về Giai cấp Khát Khao) của tác giả Elizabeth Currid-Halkett, theo đó người ta có xu hướng ít đầu tư vào những món hàng vật chất hơn, mà thay vào đó thiên về những thói quen và lựa chọn phong cách sống như một hình thức mới để khẳng định địa vị của mình.
  9. Từ nguyên là “P.C.” viết tắt của “political correctness” được sử dụng để mô tả ngôn ngữ, chính sách, hoặc các biện pháp nhằm tránh các hành vi gây bất lợi cho các thành viên của các nhóm cụ thể trong xã hội.

Bài viết được đăng trên bản in tạp chí số ra ngày 29 tháng 7 năm 2002.

3V dịch từ bản gốc được thực hiện bởi Bill Buford.

Đọc bài gốc tại The New Yorker.


Xem tất cả những bài viết của 3V tại đây.


Đọc bài viết

Cafe sáng